Kaynak İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği

1. Bölüm: Kaynak İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliğine Giriş

1.1. Giriş: Yüksek Riskli Bir Mesleğin Anatomisi

Kaynak işleri, metal veya termoplastik malzemelerin ısı, basınç ya da her ikisinin birlikte kullanılmasıyla birleştirilmesi esasına dayanır.
Sanayi, inşaat, gemi yapımı, enerji, otomotiv ve bakım-onarım sektörlerinde vazgeçilmez olan bu iş kolu, aynı zamanda yüksek düzeyde fiziksel, kimyasal ve ergonomik risk barındırır.

Türkiye’de iş kazalarının önemli bir kısmı, özellikle göz, el, solunum sistemi ve yanık yaralanmaları kaynaklıdır.
Bu nedenle kaynak işleri, “çok tehlikeli işler sınıfı” kapsamında değerlendirilir (İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.5).

Kaynak faaliyetleri; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Yönetmeliği, Kişisel Koruyucu Donanımlar Yönetmeliği ve İş Ekipmanları Yönetmeliği gibi bir dizi mevzuatla düzenlenmiştir.

1.2. Kaynak Türleri ve Risk Profili

Kaynak işlemleri genel olarak üç ana grupta toplanır:

1. Ergitme Kaynağı:
• Elektrik arkı, gaz (asetilen-oksijen), TIG, MIG/MAG, plazma, lazer kaynağı.
• En yoğun ısı, duman ve radyasyon kaynağı bu gruptadır.
2. Basınç Kaynağı:
• Sürtünme, ultrasonik, direnç kaynağı (nokta kaynağı vb.).
• Mekanik baskı etkisiyle birleştirme yapılır.
3. Lehimleme İşlemleri:
• Düşük sıcaklıkta yapılan, özellikle elektronik sanayide kullanılan yöntemdir.
• Kurşun ve lehim dumanları önemli kimyasal risk oluşturur.

Her yöntem, kendine özgü ısı, ışık, gaz ve metal dumanı riskleri taşır.
Bu nedenle, kaynak güvenliği değerlendirmesi hem iş ekipmanına hem de çalışma ortamına göre yapılmalıdır.

1.3. Kaynak İşlerinde Ortaya Çıkan Başlıca Tehlikeler

Kaynak ortamında farklı tehlike türleri bir arada bulunur. Bunlar:

1. Fiziksel Riskler:
• UV (morötesi), IR (kızılötesi) ve görünür ışık radyasyonu,
• Yüksek ısı ve erimiş metal sıçraması,
• Gürültü, titreşim, elektrik akımı,
• Basınçlı gaz tüpleri ve patlama riski.
2. Kimyasal Riskler:
• Metal dumanları (manganez, krom, nikel, çinko),
• Koruyucu gazlar (argon, karbondioksit),
• Gaz sızıntısı veya oksijen yetersizliği riski,
• Lehim dumanı ve kurşun maruziyeti.
3. Ergonomik ve Mekanik Riskler:
• Uzun süreli eğilme, çömelme veya ters postür,
• Dar alanda ve yüksek sıcaklıkta çalışma,
• Ağırlık kaldırma, zorlayıcı el hareketleri.
4. Yangın ve Patlama Riskleri:
• Kıvılcım, sıcak metal ve gaz kaçağı,
• Yanıcı malzemelerin yakınında çalışma.

Bu risklerin tümü, 6331 sayılı Kanun’un m.10 kapsamında risk değerlendirmesiyle analiz edilmelidir.

1.4. İşverenin Genel Yükümlülükleri

İşveren, 6331 sayılı Kanun’un m.4 hükmü gereği kaynak işlerinde çalışanların sağlık ve güvenliğini korumakla yükümlüdür.
Bu kapsamda şu temel sorumluluklara sahiptir:

• Risk değerlendirmesi yapmak,
• Çalışma alanını güvenli hale getirmek,
• Ekipmanları periyodik olarak kontrol ettirmek,
• Uygun kişisel koruyucu donanımı (KKD) sağlamak,
• Eğitim ve bilgilendirme yapmak,
• Patlama, yangın ve gaz kaçağı önlemlerini almak,
• Sağlık gözetimini düzenli yürütmek.

Bu önlemler, Kaynak İşlerinde İSG Yönetim Planı içerisinde dokümante edilmelidir.

1.5. Çalışanların Yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun’un m.19 hükmü, çalışanlara da sorumluluk yükler.
Kaynak yapan işçi:

• Kendisine verilen koruyucu donanımı uygun biçimde kullanmalı,
• Kaynak yapılan alanı izinsiz değiştirmemeli,
• Tüp, kablo ve ekipman kontrollerini gözlemlemeli,
• Riskli durumları derhal amirine bildirmelidir.

İşverenin aldığı önlemleri uygulamamak, hem disiplin hem de idari sorumluluk doğurabilir.

1.6. Yetkilendirme ve Belgelendirme

Kaynak işlerinde çalışanların belgelendirilmiş eğitim alması zorunludur.
Bu zorunluluk, Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimine Dair Yönetmelik (RG: 13.07.2013) ile getirilmiştir.

• “Kaynakçılık Mesleki Eğitim Belgesi” olmayan kişi kaynak işi yapamaz.
• Ayrıca İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.7 uyarınca, kaynak makinesi operatörleri ekipman hakkında özel eğitim almalıdır.
• Belge geçerliliği 5 yıldır ve yenileme eğitimleriyle güncellenir.

Bu belge, işveren tarafından işyeri kayıt sisteminde saklanmalıdır.

1.7. Çalışma Ortamı Şartları ve Düzeni

Kaynak yapılan alanlarda çevresel koşullar, İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği hükümlerine uygun olmalıdır.

• Havalandırma: Metal dumanı ve gazların uzaklaştırılması için genel ve lokal havalandırma sistemi zorunludur (m.10).
• Aydınlatma: Kaynak alanında 300–500 lux arası aydınlatma sağlanmalıdır.
• Zemin: Kaymaz, yanmaz ve elektriksel iletkenliği düşük malzeme kullanılmalıdır.
• Alan düzeni: Gaz tüpleri, yanıcı malzemelerden en az 10 metre uzaklıkta olmalıdır.
• Kapalı alanlarda çalışma: Patlama riskine karşı gaz ölçümü yapılmadan kaynak işlemine başlanamaz.

1.8. İş İzni ve Denetim Süreci

Kaynak işlemleri, özellikle kapalı alan, tank, boru hattı veya yüksek yerlerde yapılacaksa, öncesinde “Sıcak İş İzni” alınmalıdır.
Bu izin sistemi, Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği (m.7) ve Yangından Korunma Yönetmeliği hükümleriyle zorunlu kılınmıştır.

İş izni formunda şu bilgiler yer almalıdır:

• İşin tanımı ve yeri,
• Kullanılacak kaynak yöntemi,
• Gaz ve tüp kontrolü sonuçları,
• Gözetim ve denetim sorumlusu,
• Yangın söndürücü ve tahliye tedbirleri,
• İşin başlama ve bitiş zamanı.

Bu izin, iş güvenliği uzmanı veya yetkilendirilmiş mühendis tarafından onaylanmalıdır.

1.9. Sağlık Riskleri: Metal Dumanı ve Gaz Maruziyeti

Kaynak işlemleri sırasında solunan duman; demir oksit, nikel, krom, manganez, alüminyum, çinko oksit gibi metal partikülleri içerir.
Uzun süreli maruziyet şu rahatsızlıklara yol açabilir:

• Metal dumanı ateşi (akut grip benzeri tablo),
• Kronik bronşit ve akciğer hastalıkları,
• Solunum yollarında irritasyon,
• Krom ve nikel maruziyeti nedeniyle kanser riski,
• Sinir sistemi etkilenmesi (özellikle manganez).

Havalandırma Yönetmeliği (RG: 20.06.2013) uyarınca, bu dumanlar çalışma alanından kaynak noktasında emilmelidir (lokal egzost sistemi).

1.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak işleri, doğası gereği birçok fiziksel ve kimyasal tehlikeyi bir araya getiren karmaşık bir süreçtir.
Bu nedenle, iş sağlığı ve güvenliği açısından “çok tehlikeli iş kolu” olarak tanımlanmıştır.

İşverenin yükümlülüğü yalnızca kişisel koruma sağlamak değil, işin yürütülme biçimini güvenli hale getirmek olmalıdır.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynak güvenliği, ısıyı kontrol etmekle değil, riski yönetmekle başlar.”

2. Bölüm: Kaynak İşlerinde Fiziksel Risk Etmenleri ve Korunma Önlemleri

2.1. Giriş: Kaynağın Görünmeyen Gücü ve Tehlikesi

Kaynak işlemleri sırasında ortaya çıkan enerji, yüksek sıcaklık, ışınım, elektrik akımı ve basınç gibi fiziksel etmenleri içerir.
Bu faktörler üretim için gerekli olsa da, kontrol altına alınmadığında yanıklar, göz yaralanmaları, işitme kaybı ve elektrik çarpmaları gibi ciddi kazalara yol açar.

Bu nedenle fiziksel risklerin yönetimi, kaynak iş güvenliğinin teknik omurgasını oluşturur.
6331 sayılı Kanun’un m.5 hükmü uyarınca işveren, “teknolojik gelişmelere uygun toplu koruma önlemlerini” almakla yükümlüdür.

2.2. Isı ve Yanma Riskleri

Kaynak işlemlerinde sıcaklık 3000 °C’ye kadar ulaşabilir.
Bu aşırı ısı; cilt yanıkları, sıcak metal sıçraması ve yangın riski oluşturur.

Tehlike kaynakları:

• Ark veya alevden yayılan yüksek ısı,
• Eritilmiş metal veya cüruf sıçraması,
• Sıcak parçaların dokunulması,
• Yanıcı malzemelerin yakınında çalışma.

Korunma önlemleri:

• Isıya dayanıklı koruyucu giysi (deri veya aleve dayanıklı pamuklu kumaş),
• Kaynak önlüğü ve eldiveni,
• Yüz siperi (ısı yalıtımlı ve yanmaz malzeme),
• Sıcak parçaların çevresine metal koruma perdesi yerleştirilmesi,
• Yangın söndürücülerin erişilebilir konumda bulunması,
• Kaynak sonrasında parçaların “soğuma süresi” dikkate alınmadan elle tutulmaması.

Bu önlemler, İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği m.12 ve Yangın Yönetmeliği m.8 hükümlerine dayanır.

2.3. Işınım (Radyasyon) Riskleri

Kaynak sırasında oluşan görünür, kızılötesi (IR) ve morötesi (UV) ışınlar, göz ve cilt üzerinde ciddi hasar oluşturur.

Etkiler:

• UV ışını: Kornea yanığı (kaynak gözü), ciltte yanık.
• IR ışını: Retina hasarı, kalıcı görme kaybı.
• Görünür ışık: Parlama, geçici körlük, baş ağrısı.

Korunma önlemleri:

• Kaynak maskesi veya otomatik kararan başlık kullanılması (DIN EN 379 standardına uygun),
• Koruyucu gözlük (EN 166 standardı),
• Yan siperli koruma perdesi (çevredeki kişileri korumak için),
• Yansıtıcı yüzeylerin kaplanması (örneğin alüminyum duvarların mat boyayla kaplanması).

İşveren, Kişisel Koruyucu Donanımlar Yönetmeliği m.7 kapsamında çalışanlara uygun göz ve yüz korumasını ücretsiz sağlamakla yükümlüdür.

2.4. Gürültü ve Titreşim

Kaynak ve taşlama, kesme, darbelama gibi yardımcı işlemler, 90–110 dB(A) düzeyinde gürültü oluşturur.
Uzun süreli maruziyet, işitme kaybı ve stres kaynaklı yorgunluk yaratır.

Yasal sınırlar:

• Eylem değeri: 80 dB(A)
• Sınır değer: 87 dB(A) (Gürültü Yönetmeliği m.5)

Önlemler:

• Ses emici paneller, duvar kaplamaları,
• Gürültüsüz kaynak teknolojileri (örneğin TIG),
• Kulak tıkaçları veya kulaklıklar (EN 352 standardı),
• Gürültü maruziyet süresinin sınırlandırılması.

Titreşim riski ise özellikle plazma kesme ve elektrikli taşlama işlemlerinde görülür.
Titreşim Yönetmeliği m.6 gereği titreşim ölçümü yapılmalı ve ekipman bakımları düzenli olarak gerçekleştirilmelidir.

2.5. Elektriksel Tehlikeler

Kaynak işlemleri, yüksek akım ve düşük gerilimle çalışsa da nem, metal yüzey ve dar alan gibi faktörler elektriğin ölümcül hale gelmesine neden olabilir.

Olası kazalar:

• Elektrik çarpması (özellikle topraklamasız sistemlerde),
• Yanık ve kas spazmı,
• İkincil yaralanmalar (düşme, çarpma).

Korunma önlemleri:

• Kaynak makineleri CE işaretli ve topraklı olmalıdır.
• Kablolar yalıtımlı, hasarsız ve su geçirmez olmalıdır.
• Kaynakçı kuru eldiven ve bot giymelidir.
• Islak zeminlerde çalışmak yasaktır.
• Elektrik bağlantıları yalnızca yetkili elektrikçi tarafından yapılmalıdır.

Bu önlemler, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ve İş Ekipmanları Yönetmeliği m.9 kapsamında zorunludur.

2.6. Basınçlı Gaz Tüpleri ve Patlama Riski

Kaynak işlemlerinde kullanılan oksijen, asetilen, argon, karbondioksit ve azot gibi gazlar basınçlı halde depolanır.
Tüp yönetimi hataları, patlama ve zehirlenme riski yaratır.

Tehlikeler:

• Tüpün düşmesiyle mekanik patlama,
• Alev geri tepmesi (backfire),
• Gaz sızıntısı ve oksijen fazlalığı nedeniyle yangın,
• Karışık gaz bağlantısı sonucu kimyasal reaksiyon.

Koruma önlemleri:

• Tüpler dikey konumda, zincirle sabitlenmiş olmalıdır.
• Oksijen ve asetilen tüpleri en az 5 metre aralıkla bulundurulmalıdır.
• Tüpler doğrudan güneş ışığına maruz bırakılmamalıdır.
• Regülatörler ve hortumlar renk koduna göre seçilmelidir:
• Oksijen → Mavi,
• Asetilen → Kırmızı.
• Tüp vanaları iş bitiminde kapatılmalıdır.

Bu tedbirler, Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) ve Gaz Tüpleri ile Çalışma Talimatı hükümlerine dayanır.

2.7. Yüksek Sıcaklık ve Işık Maruziyetine Bağlı Sağlık Etkileri

Uzun süreli sıcak ortamda çalışmak, ısı stresi, dehidrasyon ve ısı çarpması riskini doğurur.
Kaynakçılarda sık görülen semptomlar:

• Baş dönmesi, mide bulantısı,
• Aşırı terleme veya cilt kızarıklığı,
• Nabız artışı, kas krampları.

Önleyici tedbirler:

• Çalışma alanında iklimlendirme veya havalandırma sistemi,
• Su ve tuz dengesini korumak için sıvı desteği,
• Isı geçirmeyen iş elbiseleri,
• Periyodik mola düzeni (her 2 saatte 15 dakika).

Bu düzenleme, Çalışma Ortamı Yönetmeliği m.9 kapsamında değerlendirilmektedir.

2.8. Mekanik ve Ergonomik Riskler

Kaynak pozisyonları (örneğin tavan üstü veya dar alanda kaynak) ciddi kas-iskelet zorlanması oluşturur.
Uzun süreli sabit duruşlar; boyun, omuz ve bel bölgesinde kronik ağrılara yol açar.

Koruma ve iyileştirme yöntemleri:

• Ayarlanabilir kaynak sehpası veya döner tabla kullanımı,
• Destekli kaynak tabureleri,
• İş rotasyonu planlaması,
• Ergonomik el aletleri (hafif, düşük titreşimli).

Bu önlemler, Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği ve Ekranlı Araçlar Yönetmeliği ilkeleriyle paralel olarak uygulanır.

2.9. Toplu Koruma Önlemleri

Kişisel önlemlerden önce, işveren toplu koruma tedbirlerini planlamalıdır:

• Kaynak perdesi ve paravan sistemleri (göz ve cilt koruması için),
• Duman emişli kaynak torçları (havalandırma yerine entegre çözüm),
• Isıya dayanıklı yer kaplaması,
• Acil durdurma düğmeleri (makinelerde).

Bu toplu koruma sistemleri, 6331 sayılı Kanun’un m.5 hükmündeki “önleme hiyerarşisi” prensibine uygun olmalıdır.

2.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak işlemleri, fiziksel risklerin en yoğun olduğu üretim faaliyetlerinden biridir.
Bu nedenle korunma, kişisel tedbirlerden önce mühendislik ve organizasyon önlemleriyle sağlanmalıdır.

Unutulmamalıdır ki:

“Kaynakçının en büyük kalkanı, alevden değil bilgisizlikten koruyan eğitimdir.”

3. Bölüm: Kaynak İşlerinde Kimyasal Riskler, Duman ve Gaz Maruziyeti

3.1. Giriş: Görünmeyen Tehlike — Kaynak Dumanı

Kaynak işlemleri sırasında ortaya çıkan duman ve gazlar, görünmez olsalar da kaynak işlerinin en sinsi ve kalıcı tehlikelerinden biridir.
Bu duman; eriyen metal, elektrot kaplaması ve koruyucu gazların yüksek sıcaklıkta tepkimeye girmesiyle oluşur.
Sonuçta, mikroskobik metal oksit partikülleri ve toksik gazlar havaya karışır.

Bu kimyasal maruziyetin etkisi ani (örneğin metal dumanı ateşi) veya kronik (örneğin akciğer hastalıkları, sinir sistemi hasarı, kanser) olabilir.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 5. ve 10. maddeleri, bu risklerin değerlendirilmesi ve önlenmesi için işverene doğrudan yükümlülük getirir.
Ayrıca, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği (RG: 12.08.2013) kaynak dumanı maruziyetini özel olarak kapsar.

3.2. Kaynak Dumanının Kimyasal Bileşimi

Kaynak dumanı; metal yüzey, dolgu teli ve koruyucu gaz türüne göre değişiklik gösterir.
Genellikle aşağıdaki bileşenleri içerir:

Bileşen	Kaynak Türü	Sağlık Etkisi
Demir oksit (Fe₂O₃)	Karbon çeliği kaynağı	Metal dumanı ateşi
Manganez (Mn)	Tüm ark kaynakları	Sinir sistemi hasarı, Parkinson benzeri sendrom
Nikel (Ni)	Paslanmaz çelik kaynağı	Kanserojen (Grup 1 – IARC)
Krom (Cr⁶⁺)	Paslanmaz çelik, TIG/MIG	Solunum yolu tahrişi, kanserojen
Çinko oksit (ZnO)	Galvanizli yüzeyler	Metal dumanı ateşi
Kurşun (Pb)	Lehimleme, döküm kaynağı	Kan ve sinir sistemi toksisitesi
Ozon (O₃), Azot oksitleri (NOₓ)	Elektrik arkı kaynakları	Akut akciğer hasarı

Bu bileşenlerin bir kısmı kanserojen ve mutajenik madde olarak sınıflandırılmıştır (Kimyasal Yönetmeliği Ek–1).

3.3. Maruziyet Sınır Değerleri (İşyeri Havadaki Zararlı Maddeler Tebliği, 2013)

Türkiye’de kaynak dumanı bileşenleri için belirlenmiş Maruziyet Sınır Değerleri (TWA – 8 saatlik ortalama) aşağıdaki gibidir:

Madde	Sınır Değeri (mg/m³)	Not
Demir oksit	5,0	Solunabilir toz
Manganez	0,2	Sinir sistemi etkili
Nikel (elemental)	0,1	Kanserojen
Krom (VI bileşikleri)	0,05	Kanserojen
Ozon	0,1	Solunabilir gaz
Azot dioksit	1,5	Solunum tahrişi
Karbon monoksit	30,0	Zehirleyici gaz

Bu sınır değerler, Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği Ek–2 uyarınca sürekli izlenmeli, ölçüm sonuçları en az 10 yıl süreyle saklanmalıdır.

3.4. Metal Dumanı Ateşi ve Akut Etkiler

Metal dumanı ateşi, özellikle çinko, bakır veya magnezyum dumanına kısa süreli maruziyet sonrası görülür.
Belirtiler genellikle 6–12 saat içinde ortaya çıkar:

• Ateş, titreme, kas ağrısı,
• Boğazda yanma, öksürük,
• Baş ağrısı, mide bulantısı,
• Geçici halsizlik.

Bu tablo grip benzeri olduğu için çoğu zaman göz ardı edilir.
Ancak tekrar eden maruziyetler, kronik akciğer hasarına yol açabilir.

Koruyucu önlemler:

• Galvanizli yüzeyler kaynaklanmadan önce temizlenmeli,
• Lokal havalandırma aktif olmalı,
• Çalışan uygun filtreli solunum maskesi takmalıdır (P3 veya ABEK sınıfı).

3.5. Kronik Solunum Sistemi Hastalıkları

Kaynak dumanı, uzun süre solunduğunda şu kronik rahatsızlıklara yol açabilir:

• Kronik bronşit, KOAH, astım,
• Pnömokonyoz (toz birikimi nedeniyle akciğer sertleşmesi),
• Fibrozis (bağ dokusu kalınlaşması),
• Akciğer kanseri (özellikle Cr⁶⁺ ve Ni maruziyetinde).

İşyeri Hekimi Gözetimi:

• Yıllık solunum fonksiyon testi (spirometri),
• Akciğer grafisi (gerektiğinde),
• Meslek hastalığı şüphesi durumunda Meslek Hastalıkları Hastanesi sevki.

Bu muayeneler, Sağlık Gözetimi Yönetmeliği m.5–8 hükümleri kapsamında zorunludur.

3.6. Koruyucu Gazlar ve Oksijen Eksikliği Riski

Argon, helyum, azot ve karbondioksit gibi koruyucu gazlar, kaynak banyosunu oksijenden yalıtmak için kullanılır.
Ancak bu gazlar renksiz, kokusuz ve boğucu özellikte olduklarından kapalı alanlarda oksijen oranını düşürür.

• Oksijen oranı %19’un altına düşerse baş dönmesi ve bilinç kaybı,
• %16’nın altında ölümcül boğulma riski vardır.

Kapalı alan kaynak işlerinde:

• Ortamda gaz ölçümü yapılmadan işe başlanmamalıdır (Kapalı Alan Yönetmeliği m.6).
• Sürekli oksijen sensörleri kullanılmalıdır.
• Havalandırma sistemleri çalışır durumda olmalıdır.
• En az bir gözcü personel dışarıda bulunmalıdır.

3.7. Havalandırma Sistemleri (Lokal ve Genel Havalandırma)

Kaynak dumanının uzaklaştırılması için öncelikli kontrol yöntemi mühendislik çözümüdür.
Kimyasal Yönetmeliği m.7 gereği, kaynak alanlarında “yeterli havalandırma” sağlanmalıdır.

Havalandırma türleri:

1. Lokal egzost (noktasal emiş):
• Dumanın çıkış noktasında emilmesi.
• Egzost hızı: 0,5–1,0 m/s olmalıdır.
• Hortum başlığı kaynak noktasına 30–40 cm mesafede olmalıdır.
2. Genel havalandırma:
• Büyük atölyelerde hava akımının yenilenmesi.
• Hava değişim oranı: saatte en az 6 defa.
3. Karma sistem:
• Lokal ve genel sistemin birlikte çalışması.

Tüm sistemler periyodik bakım ve ölçüm gerektirir (İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği m.8).

3.8. Solunum Koruma Donanımları

Kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanımı, havalandırmanın yeterli olmadığı durumlarda tamamlayıcı önlem niteliğindedir.

Maskeler ve filtre tipleri:

Filtre Tipi	Korumaya Yönelik Madde	Örnek Kullanım
P2 / P3	Metal ve toz partikülleri	Ark ve MIG kaynağı
A1 / ABEK1	Organik ve inorganik gazlar	TIG, gaz kaynağı
B2 / E2	Asit gazları, SO₂, NO₂	Paslanmaz çelik kaynağı
Tam yüz maskesi	Göz ve solunum koruması	Yüksek konsantrasyonlu ortamlarda
Hava beslemeli maske	Oksijen yetersiz ortam	Kapalı tanklarda kaynak

Maskeler EN 143 ve EN 136 standartlarına uygun olmalıdır.
İşveren, KKD Yönetmeliği m.9 uyarınca her çalışana uygun tipte ve boyda maskeyi ücretsiz sağlamakla yükümlüdür.

3.9. Kimyasal Maddelerin Depolanması ve Yönetimi

Kaynakta kullanılan gaz tüpleri, dolgu telleri, solventler ve kimyasal temizleyiciler uygun şekilde depolanmalıdır.

Temel kurallar:

• Kimyasallar etiketli, uyumlu ambalajlarda saklanmalıdır.
• Asit ve bazlar ayrı dolaplarda tutulmalıdır.
• Depo alanında yangın söndürme ekipmanı bulunmalıdır.
• Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) erişilebilir olmalıdır (Kimyasal Yönetmeliği m.7).
• Boş tüpler “boş” etiketiyle işaretlenmelidir.

Yanlış depolama, yangın, sızıntı ve zehirlenme riskini artırır.

3.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak dumanı, görünmez olduğu için genellikle hafife alınır; ancak uzun vadede en ağır meslek hastalıklarının nedenidir.
Bu risklerin yönetimi; kaynağında önleme, havalandırma, filtreli solunum koruması ve sağlık gözetimi ile mümkündür.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynakta duman görünmüyorsa, risk bitmiş değildir.”

4. Bölüm: Kaynak İşlerinde Yangın, Patlama ve Kapalı Alan Riskleri

4.1. Giriş: Kaynak Isısının Tehlikeli Yüzü

Kaynak işlemi doğası gereği yüksek sıcaklık, açık alev, elektrik arkı ve yanıcı gazlar içerir.
Bu nedenle kaynak işleri, yangın ve patlama riski açısından en kritik faaliyetlerden biridir.
Özellikle kapalı alanlarda yapılan kaynaklar, oksijen dengesizliği, gaz birikimi ve sıcak metal sıçraması nedeniyle ölümcül kazaların başlıca nedenidir.

6331 sayılı Kanun’un m.4, m.10 ve m.11 hükümleri, bu risklerin tanımlanması, değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması zorunluluğunu getirir.
Ayrıca, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik ve Yangın Yönetmeliği bu bölümün hukuki temelini oluşturur.

4.2. Yangın ve Patlama Riskinin Kaynakları

Kaynak sırasında yangın ve patlamaya neden olabilecek başlıca unsurlar şunlardır:

1. Yanıcı Malzemeler: Boya, solvent, mazot, tekstil, kağıt, talaş, plastik.
2. Gaz Kaçağı: Oksijen, asetilen, propan veya LPG sızıntısı.
3. Kıvılcım ve Sıçrama: Kaynak arkından veya taşlama işleminden yayılan sıcak parçacıklar.
4. Sıcak Metal: Kaynak yapılan parçanın uzun süre ısı tutması.
5. Yanlış Havalandırma: Gaz birikimi veya oksijen fazlalığı.
6. Statik Elektrik: Gaz tüplerinin veya metal yüzeylerin sürtünmesinden doğan yüklenme.

Bu faktörlerin birlikte bulunduğu ortamlarda patlayıcı atmosfer (ATEX) oluşabilir.

4.3. Patlayıcı Ortam (ATEX) Tanımı ve Sınıflandırması

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Yönetmeliği (RG: 30.04.2013), patlayıcı ortamı; “yanıcı maddelerin hava ile karışarak tutuşturulabilir karışım oluşturduğu ortam” olarak tanımlar.

Kaynak işleri, özellikle şu ortamlarda ATEX bölgesi oluşturabilir:

• Kapalı tanklar, variller, silolar,
• Kanalizasyon veya drenaj sistemleri,
• Boya kabinleri veya solvent kullanılan alanlar,
• Akaryakıt depoları, LPG dolum istasyonları.

Bölge sınıfları:

• Bölge 0: Sürekli patlayıcı atmosfer (örnek: solvent tankı içi),
• Bölge 1: Zaman zaman patlayıcı atmosfer (örnek: vana odası),
• Bölge 2: Nadiren patlayıcı atmosfer (örnek: atölye çevresi).

Bu alanlarda kaynak yapılması yasaktır, ancak zorunlu durumlarda özel sıcak iş izin sistemi uygulanmalıdır.

4.4. Sıcak İş İzni Sistemi

“Sıcak İş İzni”, kaynak, kesme, taşlama, lehimleme gibi kıvılcım ve alev çıkaran faaliyetlerin güvenli biçimde yürütülmesi için kullanılan yazılı onay sistemidir.
Bu izin sistemi, İşyerlerinde Acil Durumlar Yönetmeliği m.11 ve Yangın Yönetmeliği m.130 hükümlerine dayanır.

Sıcak İş İzni Formunda bulunması gereken bilgiler:

• İşin tanımı ve yeri,
• Kullanılacak kaynak türü,
• Çalışma süresi, tarih ve saat,
• Gaz ölçüm sonuçları (oksijen, yanıcı gaz, toksik gaz),
• Gözetim sorumlusu adı ve imzası,
• Yangın söndürme araçlarının durumu,
• Havalandırma ve aydınlatma bilgileri.

İzin formu, iş güvenliği uzmanı veya yetkili mühendis tarafından onaylanmadan işe başlanamaz.

4.5. Gaz Ölçümleri ve Ortam Kontrolü

Kapalı alanlarda yapılacak kaynaklarda iş başlamadan önce gaz ölçümleri yapılmalıdır.
Bu ölçümler İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği ve Kapalı Alanlarda Çalışma Talimatı esaslarına göre gerçekleştirilir.

Ölçülmesi gereken parametreler:

• Oksijen (O₂) oranı: %19,5 – %23,5 arası olmalıdır.
• Patlayıcı gaz (LEL): %10’un altında olmalıdır.
• Karbon monoksit (CO): 30 ppm’in altında olmalıdır.
• Hidrojen sülfür (H₂S): 10 ppm’in altında olmalıdır.

Bu ölçümler kalibreli gaz dedektörleriyle yapılmalı ve sonuçlar yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır.

4.6. Yangın Önleme Tedbirleri

Yangın riskinin kaynağında önlenmesi, önleme hiyerarşisinin bir gereğidir.
Yangın Yönetmeliği m.130–136 uyarınca kaynak alanlarında şu önlemler alınmalıdır:

1. Yanıcı malzemelerin uzaklaştırılması: En az 10 metre çevredeki yanıcı maddeler kaldırılmalı.
2. Isı bariyeri kullanımı: Taşınabilir ateş perdeleri veya ısı yalıtım panelleri kullanılmalı.
3. Yangın söndürme ekipmanı:
• Her 15 metrede bir yangın tüpü (CO₂ veya kuru kimyevi tozlu),
• Acil durumlarda erişilebilir yangın musluğu bulunmalı.
4. Kıvılcım kontrolü: Taşlama veya kaynak sonrası 30 dakika boyunca alan gözlemlenmeli.
5. Gaz hortumları: Kaynak sonrası gaz vanaları kapatılmalı ve hortumlar kontrol edilmelidir.
6. Eğitim: Kaynakçılar yangın söndürme eğitimi almalıdır.

Bu önlemler, hem işveren yükümlülüğü hem de yangın sigortası şartıdır.

4.7. Kapalı Alanlarda Kaynak ve Boğulma Riski

Kapalı alanlarda yapılan kaynaklar, oksijen eksikliği, gaz birikimi ve yüksek ısı nedeniyle ölümcül boğulma olaylarına yol açabilir.
Bu tür ortamlarda çalışmalarda, İşyerlerinde Acil Durumlar Yönetmeliği m.12 ve Sağlık Gözetimi Yönetmeliği m.5 hükümleri uygulanır.

Güvenli çalışma koşulları:

• Gaz ölçümü yapılmadan işe başlanmamalı,
• Havalandırma sürekli çalışır durumda olmalı,
• Çalışan hava beslemeli maske kullanmalı,
• Dışarıda gözcü personel bulunmalı,
• Çalışan emniyet kemeri ve halatla bağlanmalı,
• Acil kurtarma planı önceden hazırlanmalı.

Kapalı alan kazaları çoğunlukla “ikinci kurban” olgusuyla sonuçlanır; kurtarma girişiminde bulunan diğer çalışanlar da aynı riske maruz kalır.
Bu nedenle kurtarma planı profesyonel ekipman ve eğitim gerektirir.

4.8. Gaz Tüpleri ve Donanımlarının Güvenliği

Gaz tüplerinin yanlış taşınması veya depolanması, hem yangın hem de patlama tehlikesi yaratır.
Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) ve Gaz Tüpleri Talimatı bu konuda açık hükümler içerir.

Temel kurallar:

• Tüpler daima dikey ve zincirle sabitlenmiş durumda tutulmalı,
• Oksijen ve asetilen tüpleri en az 5 metre uzaklıkta olmalı,
• Hortumlar renk koduna göre kullanılmalı (Oksijen → mavi, Asetilen → kırmızı),
• Güneş ışığı ve ısı kaynaklarından uzak depolama sağlanmalı,
• Tüp kapakları kullanılmadığında takılı olmalı,
• Tüpler elle yuvarlanmamalı, taşıma arabasıyla taşınmalıdır.

4.9. Acil Durum Planlaması ve Müdahale

Kaynak alanlarında olası yangın veya patlama durumları için acil durum planı hazırlanmalıdır.
Bu plan, İşyerlerinde Acil Durumlar Yönetmeliği m.8–12 maddeleri çerçevesinde aşağıdaki unsurları içermelidir:

• Risk analizi: Yangın, patlama, gaz sızıntısı, elektrik çarpması senaryoları.
• Tahliye planı: Kaçış yolları ve toplanma alanları.
• Ekipman: Yangın söndürücüler, acil kesici anahtarlar, gaz vanaları.
• Acil durum ekipleri: Söndürme, kurtarma ve ilkyardım ekipleri.
• Tatbikat: En az yılda bir kez yangın tatbikatı yapılmalıdır.
• İletişim: Acil numaralar ve görevli kişilerin listesi görünür yerde olmalıdır.

Acil durum planı yazılı, imzalı ve tüm çalışanların erişebileceği bir formatta bulunmalıdır.

4.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak işlerinde yangın ve patlama riski, teknik bilgiyle değil, disiplinle yönetilir.
Bu riskleri önlemenin yolu, sıcak iş izin sistemi, gaz ölçümleri, havalandırma, gözetim ve eğitim bütünlüğünü sağlamakla mümkündür.

Unutulmamalıdır ki:

“Kaynak kıvılcımı yalnızca metali değil, dikkatsizliği de tutuşturur.”

5. Bölüm: Kaynak İşlerinde Kişisel Koruyucu Donanımlar ve Kullanım Esasları

5.1. Giriş: Kaynakçının Zırhı

Kaynak işlemleri, yüksek sıcaklık, ışınım, duman, kıvılcım, metal sıçraması ve elektrik riski gibi çok sayıda tehlikeyi aynı anda barındırır.
Bu riskler arasında çalışanı koruyacak son savunma hattı, kişisel koruyucu donanımlardır (KKD).

6331 sayılı Kanun’un m.5 ve m.17 maddeleri, işverene “uygun koruyucu donanımı temin etme ve kullanımını sağlama” yükümlülüğü getirir.
Ayrıca, Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (RG: 02.07.2013) KKD’nin seçimi, kullanımı, bakımı ve belgelendirilmesine dair temel çerçeveyi belirler.

5.2. Kişisel Koruyucu Donanımın Seçim İlkeleri

Kaynak işlerinde kullanılacak KKD, yapılan kaynak türü (MIG, TIG, gaz kaynağı vb.), çalışma ortamı (kapalı alan, yükseklik, dar alan) ve maruziyet türüne göre seçilmelidir.

Seçim kriterleri:

• Tehlikenin türü (ısı, ışık, duman, elektrik vb.),
• Çalışma pozisyonu (tavan üstü, dikey, yatay kaynak),
• Çalışma süresi ve sıklığı,
• KKD’nin ergonomik uygunluğu,
• Standartlara uygunluk (EN, ISO, CE işareti).

Her donanım, CE belgesine sahip olmalı ve ilgili Avrupa standardına uygun olmalıdır (Yönetmelik m.7).

5.3. Baş ve Yüz Koruması

a) Kaynak Maskeleri ve Başlıklar:

• Kaynakçıların göz, yüz ve boyun bölgeleri UV, IR ve sıcak metal sıçramasından korunmalıdır.
• Otomatik kararan kaynak maskeleri (DIN EN 379 standardı) tercih edilmelidir.
• Başlığın dış yüzeyi yanmaz malzemeden olmalı, vizör kısmı optik sınıf 1 olmalıdır.
• Gaz veya TIG kaynaklarında yüz siperliği kullanılmalıdır.
• Maskelerin bakım ve temizliği her vardiya sonrası yapılmalıdır.

b) Koruyucu Gözlükler:

• Ark, taşlama ve kesme işlemlerinde yan korumalı gözlük (EN 166 standardı) zorunludur.
• Lensler UV/IR filtreli olmalı, çizilme ve buğulanmaya dayanıklı olmalıdır.

c) Solunum Maskeleriyle Entegrasyon:
Bazı modern başlıklarda otomatik kararan vizörle birlikte entegre solunum sistemi bulunur.
Bu tür sistemler hava beslemeli tam yüz maskeleri olarak sınıflandırılır (EN 12941).

5.4. Solunum Sistemi Koruyucuları

Kaynak dumanı; metal oksit, ozon, azot dioksit ve karbon monoksit gibi tehlikeli maddeler içerdiğinden solunum koruması zorunludur.

Kullanılabilecek maske türleri:

Maske Tipi	Koruma Alanı	Standart
Yarım yüz maskesi (P2/P3 filtreli)	Metal dumanı ve toz	EN 140, EN 143
Tam yüz maskesi	Göz + solunum koruması	EN 136
ABEK filtreli maske	Gaz ve buharlar	EN 141
Hava beslemeli maske	Oksijen eksikliği olan ortamlar	EN 12941

Seçim Notu:
Kapalı alanlarda veya yüksek duman yoğunluğunda filtreli maskeler yeterli değildir; bu durumda bağımsız hava beslemeli sistem kullanılmalıdır (Kapalı Alan Yönetmeliği m.6).

5.5. El ve Kol Koruyucuları

Kaynakçının en çok maruz kalan organı elleridir.
Yanık, elektrik, kesik ve delinme riski nedeniyle özel eldivenler kullanılması zorunludur.

Eldiven türleri ve özellikleri:

• Deriden yapılmış ısıya dayanıklı kaynak eldivenleri (EN 12477 standardı),
• Elektrik yalıtımlı eldivenler (EN 60903 standardı) — özellikle elektrik ark kaynağında,
• Uzun manşetli, bilek ve önkolları da koruyan modeller,
• İç yüzeyi ter emici pamuk astarlı, dış yüzeyi dikişsiz olmalıdır.

Gaz kaynağında ince deri eldiven, ark kaynağında ise kalın ısıya dayanıklı eldiven tercih edilmelidir.

5.6. Vücut ve Ayak Koruyucuları

a) Koruyucu Giysiler:

• Aleve ve ısıya dayanıklı deri veya özel pamuklu kumaştan üretilmelidir (EN ISO 11611 standardı).
• Üzerinde metal fermuar, çıtçıt, naylon veya plastik parça bulunmamalıdır.
• Cepler kapalı olmalı, sıcak parçacıkların içeri girmemesi sağlanmalıdır.
• Giysiler düzenli olarak temizlenmeli, kimyasal kalıntılar giderilmelidir.

b) Ayak Koruması:

• Çelik burunlu, ısıya dayanıklı kaynakçı ayakkabısı (EN ISO 20345 standardı),
• Deri tozluk veya ayak bileği koruyucu,
• Tabanı elektriksel olarak yalıtkan, kaymaz ve deliciye dayanıklı olmalıdır.

c) Dirençli Aksesuarlar:

• Deri kaynak önlüğü,
• Isıya dayanıklı kol kılıfı ve omuz pedi,
• Tozluklar, kaynak sırasında kıvılcım düşmesini engeller.

5.7. İşitme Koruyucuları

Kaynak işlemiyle birlikte yapılan taşlama, kesme veya darbelama faaliyetlerinde gürültü seviyesi 90–110 dB(A)’ya ulaşır.
Gürültü Yönetmeliği m.5 uyarınca, 80 dB(A) üzerindeki maruziyetlerde işveren çalışanlara işitme koruyucusu temin etmek zorundadır.

Kullanılabilecek ekipmanlar:

• Köpük kulak tıkaçları (EN 352-2),
• Kulp tıkaçları veya kulak üstü kulaklıklar (EN 352-1),
• Yüksek frekanslı gürültü için özel filtreli modeller.

KKD kullanımı öncesinde her çalışana fit testi (uygunluk testi) uygulanmalıdır.

5.8. Baş ve Solunum Ekipmanlarının Bakımı

Kişisel koruyucu donanımlar, yalnızca temin edilmekle değil, bakım ve periyodik kontrollerle etkin kalır.
Kişisel Koruyucu Donanımlar Yönetmeliği m.9 uyarınca işveren şu adımları yerine getirmelidir:

1. KKD’lerin düzenli temizlik ve dezenfeksiyonunu sağlamak,
2. Hasarlı veya süresi geçmiş KKD’leri yenilemek,
3. Filtrelerin kullanım süresini takip etmek,
4. KKD kullanım kılavuzlarını erişilebilir kılmak,
5. Her çalışanın KKD kullanım geçmişini kayıt altına almak.

Kaynak maskelerinin otomatik kararma sensörleri periyodik olarak test edilmeli, hava beslemeli sistemlerin hortumları sızıntıya karşı kontrol edilmelidir.

5.9. KKD Eğitimi ve Kullanım Disiplini

İşveren, her kaynakçıya KKD kullanımı ve bakımı konusunda eğitim vermekle yükümlüdür (Eğitim Yönetmeliği m.6).
Eğitimde aşağıdaki konular yer almalıdır:

• Her KKD’nin işlevi ve sınırları,
• Takma ve çıkarma yöntemleri,
• Depolama ve temizlik,
• Acil durumda KKD’nin kullanımı,
• Sık yapılan hatalar (örneğin maske filtrelerinin yanlış takılması).

Bu eğitimler yılda en az bir kez yenilenmeli ve imza karşılığı kayıt altına alınmalıdır.

5.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynakçının güvenliği, “koruyucu giysi giymekle” değil, doğru koruyucuyu doğru şekilde kullanmakla sağlanır.
Uygun seçilmeyen veya yanlış kullanılan bir KKD, işlevini kaybeder ve sahte güven hissi yaratır.

İşverenin sorumluluğu; donanımı sağlamakla bitmez, kullanım kültürünü yerleştirmekle tamamlanır.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynakçı maskesinin camı, güvenliğin aynasıdır; ne kadar temizse, risk o kadar nettir.”

6. Bölüm: Kaynak İşlerinde Sağlık Gözetimi, Meslek Hastalıkları ve Tıbbi Önlemler

6.1. Giriş: Kaynakçının Sağlığı, İş Güvenliğinin Kalp Atışıdır

Kaynak işlemleri, çalışanı aynı anda ısı, duman, ışınım, gürültü, titreşim, gaz ve kimyasal madde maruziyetine açık bırakır.
Bu nedenle, kaynak işlerinde sağlık gözetimi yalnızca yasal bir gereklilik değil, sistemin erken uyarı mekanizmasıdır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 15. maddesi, işverenin çalışanları düzenli sağlık gözetimine tabi tutmasını zorunlu kılar.
Ayrıca, Sağlık Gözetimi Yönetmeliği (RG: 20.07.2013), Meslek Hastalıkları Tespiti Tebliği ve Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği bu sürecin hukuki dayanaklarını oluşturur.

6.2. Sağlık Gözetimi Programının Temel İlkeleri

Kaynak işlerinde sağlık gözetimi, risk temelli ve süreklilik esasına göre yürütülmelidir.
İşyeri hekimi tarafından hazırlanan program aşağıdaki aşamaları içerir:

1. İşe Giriş Muayenesi:
• Çalışanın fiziksel uygunluğu değerlendirilir.
• Akciğer grafisi, işitme testi, görme testi ve solunum fonksiyon testi yapılır.
• Sinir sistemi ve kas-iskelet sistemi muayenesi gerçekleştirilir.
2. Periyodik Muayene:
• Risk düzeyine göre yılda bir (çok tehlikeli işyerlerinde) tekrarlanır.
• Maruziyet türüne göre ilave testler yapılır (örneğin ağır metal analizi).
3. İşe Dönüş Muayenesi:
• Hastalık, iş kazası veya uzun süreli devamsızlık sonrası yapılır.
• Çalışanın yeniden kaynak işine uygunluğu değerlendirilir.
4. İş Değişikliği Muayenesi:
• Farklı kaynak yöntemi veya iş ortamına geçişte uygulanır.

Bu aşamalar Sağlık Gözetimi Yönetmeliği m.5–8 hükümleriyle zorunlu hale getirilmiştir.

6.3. Kaynak İşlerinde Görülen Başlıca Meslek Hastalıkları

Kaynakçılarda en sık rastlanan meslek hastalıkları, maruz kalınan fiziksel ve kimyasal etkenlerin türüne göre sınıflandırılır:

1. Solunum Sistemi Hastalıkları:

• Metal dumanı ateşi: Çinko, bakır veya alüminyum dumanına kısa süreli maruziyet sonucu oluşur.
• Kronik bronşit ve KOAH: Uzun süre kaynak dumanı solunmasıyla gelişir.
• Pnömokonyoz: Metal oksitlerin akciğerde birikimi sonucu.
• Akciğer kanseri: Krom (VI) ve nikel maruziyetiyle ilişkilidir.

2. Sinir Sistemi Hastalıkları:

• Manganez toksisitesi: Uzun süreli maruziyet, Parkinson benzeri belirtiler (titreme, denge kaybı) oluşturur.
• Kurşun zehirlenmesi: Lehimleme ve pirinç kaynağında görülür.

3. Göz ve Cilt Hastalıkları:

• Ark göz yanığı (fotokeratit): UV ışınına kısa süreli maruziyet sonucu oluşur.
• Ciltte yanık ve dermatit: Isı, sıçrama ve metal tozu etkisiyle gelişir.

4. Kas-İskelet Sistemi Rahatsızlıkları:

• Omuz ve bel zorlanmaları: Uzun süreli eğilme ve ağır ekipman taşımadan kaynaklanır.
• Tendonit ve sinir sıkışması sendromları: Tekrarlayan hareketlerden doğar.

6.4. Sağlık Gözetiminde Uygulanan Test ve Analizler

İşyeri hekimi, çalışanın maruz kaldığı risklere göre uygun tıbbi testleri planlar.
Kaynakçılar için önerilen başlıca sağlık testleri şunlardır:

Test Adı	Amaç / Kapsam	Uygulama Sıklığı
Solunum fonksiyon testi (spirometri)	Akciğer kapasitesi ölçümü	Yılda 1
Akciğer grafisi (PA)	Toz ve duman birikimi kontrolü	2 yılda 1
Odyometri (işitme testi)	Gürültüye bağlı işitme kaybı	Yılda 1
Görme testi	UV maruziyeti sonrası değerlendirme	Yılda 1
Kan biyokimyası (Pb, Mn, Cr, Ni)	Ağır metal maruziyeti takibi	6 ayda 1
Nörolojik muayene	Manganez toksisitesi taraması	Gerektiğinde
Kas-iskelet muayenesi	Postür ve kas zorlanması	Yılda 1

Bu testler, İşyeri Hekimi Çalışma Rehberi ve Sağlık Gözetimi Yönetmeliği Ek–1 esaslarına göre uygulanır.

6.5. Ağır Metal Maruziyetinde Sağlık İzleme

Kaynakçılar özellikle manganez, krom ve nikel maruziyeti açısından sürekli gözetim altında olmalıdır.

Manganez (Mn):

• Sinir sistemi etkilenir, hareket yavaşlığı, unutkanlık ve kas sertliği oluşur.
• Kandaki Mn düzeyi 15 µg/L üzerinde ise tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Krom (Cr⁶⁺):

• Kanserojen etkili, burun deliklerinde yaralar ve ciltte ülser oluşturur.
• İdrar krom seviyesi 25 µg/g kreatinin üzerinde ise müdahale gerekir.

Nikel (Ni):

• Deri alerjisi, akciğer ve sinüs kanseri riski taşır.
• Düzenli idrar analizi yapılmalıdır.

Bu analizlerin sonuçları işyeri hekimi tarafından kayda alınır ve en az 10 yıl süreyle saklanır (Kimyasal Yönetmeliği m.8).

6.6. Göz ve Cilt Sağlığı İzleme

Kaynak ışınına maruziyet, gözün kornea tabakasında “fotokeratit” adı verilen akut yangıya yol açar.
Belirtiler:

• Gözde yanma, yaşarma, ışığa hassasiyet,
• 6–12 saat sonra şiddetli ağrı ve bulanık görme.

Önleme:

• Otomatik kararan vizör kullanımı,
• Yan siperli kaynak maskesi,
• Işık geçirgenliği DIN 9–13 aralığında olan cam.

Cilt hastalıkları:

• Uzun süreli ısı ve metal sıçraması sonucu yanıklar,
• Duman ve solventlerle temas sonucu irritan dermatit.
  Bu nedenle kaynakçılar antistatik, yanmaz koruyucu giysi giymelidir.

6.7. Gürültü ve Titreşim Kaynaklı Sağlık Etkileri

Kaynak ve taşlama işlemlerinde sürekli 90–110 dB(A) düzeyinde gürültüye maruziyet,
işitme kaybı (presbiakuzi) ve denge bozukluğu oluşturur.

Kontrol:

• Yıllık odyometrik test,
• Gürültü maruziyet ölçümleri (Gürültü Yönetmeliği m.8).

Titreşim maruziyeti ise “beyaz parmak hastalığı” olarak bilinen dolaşım bozukluklarına yol açabilir.
Titreşim Yönetmeliği m.9 uyarınca, maruziyet sınır değerleri ölçülmeli ve risk yüksekse iş rotasyonu uygulanmalıdır.

6.8. Meslek Hastalığı Bildirim Süreci

Meslek hastalığı şüphesi tespit edildiğinde, süreç 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.14 çerçevesinde yürütülür.

Adımlar:

1. İşyeri hekimi hastalığı tespit eder veya şüphe duyar.
2. SGK’ya “Meslek Hastalığı Şüphesi Bildirimi” yapılır (3 iş günü içinde).
3. Çalışan yetkili meslek hastalıkları hastanesine sevk edilir.
4. Hastane incelemeleri sonucunda “Meslek Hastalığı Tespit Raporu” hazırlanır.
5. SGK, hastalıkla çalışma koşulları arasındaki nedensellik bağını değerlendirir.

Bildirim yapılmaması durumunda işveren, 6331 sayılı Kanun m.26 uyarınca idari para cezası ile sorumlu tutulur.

6.9. Rehabilitasyon ve İşe Dönüş Süreci

Meslek hastalığı tanısı alan kaynakçı, tedavi süreci tamamlandıktan sonra doğrudan eski görevine döndürülemez.
İşyeri hekimi tarafından:

• “İşe Uygunluk Raporu” düzenlenir,
• Gerekirse çalışma koşulları yeniden düzenlenir (örneğin duman yoğunluğu düşük bölümde çalışma),
• Rehabilitasyon süreci tamamlanmadan ağır kaynak işleri yaptırılmaz.

Bu süreç, İşverenin sürekli iyileştirme yükümlülüğü (6331 m.4) kapsamında değerlendirilir.

6.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynakçının sağlığı, üretim verimliliğinin doğrudan göstergesidir.
Düzenli sağlık gözetimi yapılmayan işyerlerinde, meslek hastalıkları gizli iş kazaları olarak birikir.

Sağlık gözetimi yalnızca hekim işi değil, işveren, çalışan ve İSG profesyonellerinin ortak sorumluluğudur.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynakçının akciğerinde görünmeyen duman, ihmalin izidir.”

7. Bölüm: Kaynak Ekipmanlarının Bakımı, Periyodik Kontrolü ve Emniyetli Kullanım Esasları

7.1. Giriş: Güvenli Kaynağın Anahtarı — Ekipman Güvenilirliği

Kaynak işlemlerinde kullanılan ekipmanlar, hem üretim kalitesinin hem de çalışan güvenliğinin temel unsurlarıdır.
Bir kaynak makinesi veya gaz tüpü, bakım yapılmadığında ani patlama, elektrik çarpması veya gaz sızıntısı gibi ölümcül sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle kaynak ekipmanlarının bakımı, periyodik kontrolü ve kullanım disiplini, iş sağlığı ve güvenliğinin teknik temel taşları arasında yer alır.

6331 sayılı Kanun’un m.4 ve m.10 hükümleri, işverenin iş ekipmanlarının güvenli olmasını sağlama yükümlülüğünü açıkça belirtir.
Ayrıca, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG: 25.04.2013) bu kontrollerin süre ve kapsamını belirler.

7.2. Ekipman Güvenliğine İlişkin Yasal Dayanaklar

Kaynak ekipmanlarının güvenli kullanımına ilişkin mevzuat düzenlemeleri şunlardır:

1. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu – m.4, m.10:
   İşveren, kullanılan ekipmanların güvenli olmasından sorumludur.
2. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği – m.7–9:
• Ekipmanlar periyodik olarak kontrol edilmelidir.
• Kontroller yetkili kişilerce yapılmalıdır.
• Kontrol kayıtları işyerinde saklanmalıdır.
3. Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB):
• Gaz tüpleri, regülatörler ve hortumlar bu kapsamda değerlendirilir.
4. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği:
• Kaynak makineleri ve elektrikli ekipmanlarda topraklama zorunludur.

7.3. Kaynak Makinesi ve Elektrik Donanımı Kontrolleri

Kaynak makineleri, en kritik ekipman grubudur.
Periyodik bakım ve kontrollerin amacı, elektrik kaçaklarını, izolasyon hatalarını ve soğutma problemlerini önlemektir.

Kontrol sıklığı:

• Yılda en az bir kez yetkili elektrik mühendisi tarafından yapılmalıdır.
• Yeni alınan makinelerde ilk çalıştırmadan önce test edilmelidir.

Kontrol edilmesi gereken unsurlar:

• Topraklama direnci ölçümü (<1 ohm olmalı),
• İzolasyon testi,
• Güç kablolarının aşınma, kırılma, ezilme durumu,
• Kaynak pensi ve kablo bağlantılarının sağlamlığı,
• Soğutma fanı ve hava girişlerinin temizliği,
• Termal koruma devresinin çalışırlığı,
• Otomatik akım kesici sistemin testi.

Belgelendirme:
Kontrol sonucu düzenlenen raporda, ekipmanın “Kullanılabilir” veya “Kullanılamaz” olduğu belirtilir.
Kullanılamaz raporu verilen makine, onarım yapılmadan çalıştırılamaz.

7.4. Gaz Tüpleri ve Regülatörlerin Güvenli Kullanımı

Gaz tüpleri, yüksek basınç altında (genellikle 150–200 bar) gaz depoladıkları için patlama riski taşır.
Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği bu ekipmanların güvenli kullanımını zorunlu kılar.

Gaz tüplerinde dikkat edilecek hususlar:

• Tüpler CE işaretli ve periyodik muayenesi yapılmış olmalıdır.
• Tüp etiketinde gaz türü, dolum tarihi ve basınç değeri yer almalıdır.
• Oksijen tüpleri yağ ve gres ile temas ettirilmemelidir (yanıcı etki yaratır).
• Tüpler dikey konumda ve zincirle sabitlenmiş halde tutulmalıdır.
• Regülatörler her gaz için özel tasarlanmış olmalı (renk kodları: Oksijen – mavi, Asetilen – kırmızı).
• Regülatörlerde çatlak, sızıntı veya tıkanıklık tespit edilirse derhal değiştirilmelidir.

Periyodik kontrol süresi:

• Gaz tüpleri 5 yılda bir hidrostatik testten,
• Regülatör ve hortum sistemleri yılda bir görsel ve fonksiyonel testten geçirilmelidir.

7.5. Hortum, Bağlantı ve Alev Geri Tepme Önlemleri

Alev geri tepmesi (backfire), kaynak alevinin hortum içine doğru ilerlemesiyle meydana gelir ve patlama riski taşır.
Bu nedenle hortumlar ve bağlantı elemanları kritik öneme sahiptir.

Koruyucu önlemler:

• Her gaz hattına alev geri tepme emniyet valfi (flashback arrestor) takılmalıdır.
• Hortumlar EN ISO 3821 standardına uygun olmalıdır.
• Oksijen ve asetilen hortumları ayrı renklerde olmalıdır (mavi/kırmızı).
• Hortum bağlantıları kelepçe yerine özel nipel ve rakorla yapılmalıdır.
• Hortum uzunluğu 5–10 metreyi geçmemeli, katlanma olmamalıdır.
• Gaz kesildikten sonra hortumlarda kalan basınç tahliye edilmelidir.

Bu önlemler, Gaz Tüpleriyle Çalışma Talimatı kapsamında zorunludur.

7.6. Yardımcı Ekipmanların Kontrolleri

Kaynak işlemleri sırasında kullanılan destek ekipmanları da periyodik kontrol kapsamındadır.
Bunlar arasında:

• Taşlama makineleri: Disk çapı, devir sayısı, koruyucu kapak kontrolü.
• Kaldırma aparatları: Zincir, kanca ve bağlantı elemanları (3 ayda bir kontrol).
• Havalandırma sistemleri: Filtre tıkanıklığı, emiş hızı ölçümü (6 ayda bir).
• Aydınlatma ekipmanları: Elektrik izolasyonu ve yeterlilik (en az 300 lux).
• Gaz kaçak dedektörleri: Kalibrasyon (6 ayda bir).

Bu kontrollerin tümü, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek–III kapsamında değerlendirilir.

7.7. Ekipman Bakım ve Onarım Talimatı

İşyerinde, her kaynak makinesi için bakım ve onarım talimatı hazırlanmalıdır.
Bu talimat şunları içermelidir:

• Bakım periyotları (günlük, haftalık, aylık, yıllık),
• Sorumlu kişi (yetkili bakım personeli),
• Yapılacak işlemler listesi,
• Kullanılacak yedek parçalar,
• Test ve doğrulama prosedürü,
• Arızalı ekipmanın etiketleme sistemi (“Kullanmayın” etiketi).

Bakım sırasında kaynak makinesi enerji kaynaklarından izole edilmeli, gaz vanaları kapatılmalıdır.
Bakım sonrası test kayıtları, İSG dosyasında en az 5 yıl saklanmalıdır.

7.8. Topraklama, Elektriksel Emniyet ve İzolasyon

Kaynak makinelerinde topraklama eksikliği, en yaygın ölümcül hata kaynaklarından biridir.
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği m.15 uyarınca:

• Kaynak makineleri topraklı priz veya sabit topraklama hattına bağlanmalıdır.
• Kablo ekleri izolasyon bantlarıyla değil, klemens veya kılıfla yapılmalıdır.
• Kablolar ezilme, kopma veya nemli zemine temas açısından günlük kontrol edilmelidir.
• Topraklama ölçüm raporları yılda bir yenilenmelidir.

İzolasyon hatası tespit edilen makine derhal devre dışı bırakılmalıdır.

7.9. Periyodik Kontrol Raporlarının Kapsamı ve Saklama

Her kontrolün ardından yetkili kişi tarafından düzenlenen rapor, aşağıdaki bilgileri içermelidir:

• Ekipmanın adı ve tanımı,
• Seri numarası, üretici bilgisi,
• Kontrol tarihi ve kontrolü yapan kişi,
• Ölçüm sonuçları ve değerlendirme,
• “Kullanılabilir / Kullanılamaz” ibaresi,
• Bir sonraki kontrol tarihi.

Bu raporlar dijital veya basılı olarak en az 10 yıl süreyle işveren tarafından saklanmalıdır.
İş müfettişleri denetiminde ilk talep edilen belgelerden biridir.

7.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak ekipmanlarının periyodik kontrolü, yalnızca teknik bir formalite değil, hayat sigortası niteliğinde bir süreçtir.
Bakımı yapılmamış bir kaynak makinesi, üretimden çok risk üretir.

İşverenin görevi yalnızca ekipman satın almak değil, onu her an güvenli durumda tutmaktır.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynak makinesi güçlü olduğunda değil, güvenli olduğunda değerlidir.”

8. Bölüm: Kaynak İşlerinde Eğitim, Yetkilendirme, Gözetim ve Denetim Süreci

8.1. Giriş: Yetkinlik Olmadan Güvenlik Olmaz

Kaynak işleri, teknik bilgi, el becerisi ve dikkat gerektiren yüksek riskli çalışmalardır.
Bu nedenle çalışanların sadece işi “öğrenmiş” olması değil, belgelendirilmiş biçimde yetkin olması zorunludur.
6331 sayılı Kanun’un m.17. ve m.18. maddeleri, işverenin çalışanlara işin niteliğine uygun eğitimleri verme ve işin gözetimini sağlama yükümlülüğünü açıkça düzenler.

Bu bölüm, kaynak işlerinde eğitim, yetkilendirme, gözetim ve denetim süreçlerini, yürürlükteki mevzuata dayalı olarak ele almaktadır.

8.2. Eğitim Yükümlülüğünün Yasal Dayanakları

İşverenin kaynak operatörlerine eğitim verme zorunluluğu;

• 6331 sayılı Kanun m.17: İşe başlamadan önce, iş değişikliğinde ve yeni teknoloji kullanımı durumunda eğitim verilmelidir.
• Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG: 15.05.2013):
• Eğitimlerin periyodu, içeriği ve belgelendirme şartlarını belirler.
• Çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde (kaynak işleri bu kapsamdadır) eğitim yılda bir yenilenmelidir.

8.3. Kaynak İşlerinde Zorunlu Eğitim Konuları

Kaynak işleri için düzenlenecek eğitim programı hem genel İSG konularını hem de mesleğe özgü teknik riskleri içermelidir.

Eğitim başlıkları şunları kapsamalıdır:

1. 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklerin genel hükümleri,
2. Kaynak işlerinde temel tehlikeler (ısı, gaz, duman, elektrik, yangın, kapalı alanlar),
3. Kaynak ekipmanlarının güvenli kullanımı,
4. Kişisel koruyucu donanımların seçimi ve kullanımı,
5. Havalandırma, gaz ölçümü ve sıcak iş izin prosedürleri,
6. Elektrik güvenliği ve topraklama,
7. Kimyasal madde güvenliği, gaz tüpleri, hortumlar, regülatörler,
8. Yangın söndürme ve acil durum davranışları,
9. Meslek hastalıkları ve sağlık gözetimi,
10. İş kazası bildirim prosedürleri.

Bu eğitimlerin içeriği, Eğitim Yönetmeliği Ek–1’de belirtilen formatta hazırlanmalıdır.

8.4. Eğitimin Süresi ve Belgelenmesi

Kaynak işlerinde çalışanlara verilecek İSG eğitimi süresi:

Tehlike Sınıfı	Eğitim Süresi (en az)	Yenileme Sıklığı
Çok Tehlikeli	16 saat	Yılda 1 kez
Tehlikeli	12 saat	2 yılda 1 kez
Az Tehlikeli	8 saat	3 yılda 1 kez

Eğitim sonunda Katılım Belgesi düzenlenmeli, bu belge hem çalışan hem de eğitici tarafından imzalanmalıdır.
Eğitim kayıtları 5 yıl süreyle saklanmalı, denetimlerde sunulmalıdır.

8.5. Mesleki Yeterlilik ve Yetkilendirme Süreci

Kaynak işlerinde çalışan kişilerin yalnızca iş sağlığı ve güvenliği değil, mesleki yeterlilik belgeleri de zorunludur.

Dayanak:

• 5544 sayılı Mesleki Yeterlilik Kurumu Kanunu,
• Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimlerine Dair Yönetmelik (RG: 13.07.2013).

Zorunlu Belgeler:

1. Mesleki Yeterlilik Belgesi (Seviye 3 veya 4) — “Kaynakçı (Seviye 3/4)” standardına göre MYK tarafından verilir.
2. Kaynak Operatörü Yetki Belgesi (WPS/WPQR) —
• EN ISO 9606-1 standardına göre, kaynak yöntemine özel sertifikadır.
• Sadece yetkili denetçi gözetiminde yapılan testlerle alınabilir.
3. Gaz Altı Kaynak, TIG, MIG, Tozaltı gibi yöntemlere göre özel eğitim sertifikaları.

Yetkisiz veya süresi dolmuş belgeyle kaynak yapmak, hem işveren hem çalışan açısından mevzuata aykırıdır.

8.6. Eğiticilerin Nitelikleri

Eğitimleri yalnızca mevzuatça tanınan nitelikteki kişiler verebilir:

• İş Güvenliği Uzmanı,
• İşyeri Hekimi,
• MYK veya MEB onaylı eğitmen,
• Kaynak teknolojisi alanında uzman mühendis veya usta öğretici.

Bu kişiler eğitim planını hazırlar, ölçme-değerlendirme yapar ve sonuçları kayıt altına alır.
Eğitim Yönetmeliği m.13, eğiticinin sorumluluğunu açık biçimde tanımlar.

8.7. Gözetim ve Denetim Sorumluluğu

Kaynak çalışmaları sırasında işveren;

• Sürekli gözetimi sağlamak,
• Ekipmanın emniyetli kullanımını denetlemek,
• Çalışanların KKD kullanımını izlemek,
• İzin sistemine uygunluk denetimi yapmakla yükümlüdür.

Bu gözetim, iş güvenliği uzmanı veya teknik sorumlu tarafından yürütülmelidir.
Gözetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar “Düzeltici Faaliyet Formu” ile kayıt altına alınmalıdır.

İşverenin denetim yükümlülüğü (6331 m.4), yalnızca talimat vermekle değil, uygulamayı doğrulamakla tamamlanır.

8.8. Çalışanların Bilgilendirilmesi ve Katılımı

Kaynakçılar, yapılan işe ilişkin riskler, önlemler, acil durum davranışları ve sağlık riskleri hakkında bilgilendirilmelidir.
Bu bilgilendirme;

• Yazılı talimatlarla,
• İşbaşı konuşmalarıyla (toolbox meeting),
• Risk değerlendirmesi sonuçlarının paylaşımıyla yapılmalıdır.

Çalışanlar İSG Kurulu’na temsilci aracılığıyla katılabilir, öneri veya şikayetlerini yazılı bildirebilir.
Bu mekanizma Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Faaliyetlerine Katılımı Hakkında Yönetmelik (m.6–8) kapsamında düzenlenmiştir.

8.9. Denetim ve Yaptırımlar

Eğitim ve belgelendirme yükümlülüklerini yerine getirmeyen işyerleri hakkında;

• 6331 sayılı Kanun m.26 (1/f) uyarınca,
• Her eğitimsiz çalışan için idari para cezası uygulanır.
• Eğitim kayıtlarını ibraz edememek ayrıca cezalandırılır.

İSG Denetimleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri tarafından yapılır.
Denetimlerde özellikle şu belgeler talep edilir:

• Eğitim planı ve katılım belgeleri,
• KKD zimmet tutanakları,
• Yetki belgeleri (WPS, MYK),
• Sıcak iş izin kayıtları,
• Periyodik kontrol raporları.

Eksiklik tespiti halinde iş durdurma kararı verilebilir (6331 m.25).

8.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynakçılık, yalnızca beceri değil yetki, eğitim ve disiplin işidir.
Eğitimsiz kaynakçı, kıvılcımın değil ihmalkârlığın kaynağıdır.
Eğitim ve gözetim, iş güvenliğinin “görünmeyen kalkanı”dır; belgeyle değil, kültürle tamamlanır.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynak kıvılcımı bir anlıktır, ama eğitim eksikliğinin sonucu kalıcıdır.”

9. Bölüm: Kaynak İşlerinde Çevresel Etkiler, Atık Yönetimi ve Enerji Verimliliği

9.1. Giriş: Kaynağın Görünmeyen İzleri — Çevresel Sorumluluk

Kaynak işlemleri yalnızca üretim süreci değil, aynı zamanda çevreye doğrudan etkileri olan bir endüstriyel faaliyettir.
Duman, gaz, metal tozu, atık elektrot, çözücü kimyasallar ve enerji tüketimi, bu etkinin başlıca bileşenleridir.
İş sağlığı ve güvenliği ile çevre koruma, birbirini tamamlayan iki zorunluluk olarak düşünülmelidir.

Bu bölüm, kaynak işlerinin çevresel etkilerini, atık yönetimi ilkelerini ve enerji verimliliği stratejilerini, Türk çevre mevzuatına ve İSG hükümlerine dayalı olarak incelemektedir.

9.2. Mevzuat Çerçevesi

Kaynak işlerinin çevresel yönleri aşağıdaki mevzuatlarla düzenlenir:

1. 2872 sayılı Çevre Kanunu (m.8, m.9, m.12):
• Her işletme çevre kirliliğini önlemekle yükümlüdür.
• Atıkların kaynağında azaltılması ve geri kazanımı esastır.
2. Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG: 02.04.2015):
• Metal atıkları, atık yağlar, solventler ve gaz tüpleri bu kapsamda değerlendirilir.
• Atıklar “tehlikeli” veya “tehlikesiz” olarak sınıflandırılır.
3. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği:
• Kaynak dumanı ve gazlarının emisyon sınırlarını belirler.
4. Enerji Verimliliği Kanunu (5627) ve Sanayi Tesislerinde Enerji Yönetimi Tebliği:
• Kaynak işlemlerinde enerji tasarrufu ve verimlilik önlemlerini tanımlar.

Bu düzenlemeler uyarınca işveren, kaynak faaliyetlerinden doğan çevresel etkileri belgelendirilebilir şekilde yönetmekle yükümlüdür.

9.3. Kaynak İşlemlerinde Oluşan Başlıca Atık Türleri

Kaynak işlemleri sırasında oluşan atıklar, fiziksel ve kimyasal özelliklerine göre beş grupta toplanır:

1. Metal Atıkları:
• Artan veya yanmış elektrot uçları, dolgu teli parçaları, kaynak artıkları.
• Kod: 12 01 01 (demir, çelik atıkları).
2. Cüruf ve Toz Atıkları:
• Ark ve tozaltı kaynak yöntemlerinde ortaya çıkan yoğun metal oksit tozları.
• Kod: 12 01 05 (kaynak tozu atıkları).
3. Gaz ve Duman Emisyonları:
• Karbon monoksit (CO), ozon (O₃), azot oksitleri (NOx), metal oksit partikülleri.
• Ortam havasına yayıldığında solunum ve çevre kirliliği oluşturur.
4. Kimyasal ve Solvent Atıkları:
• Temizlikte kullanılan solventler, asitler, yağ çözücüler.
• Kod: 14 06 03 (halojenli solvent atıkları).
5. Ambalaj ve Yardımcı Malzeme Atıkları:
• Kaynak teli makaraları, koruyucu gaz tüp ambalajları, KKD ambalajları.

Bu atıkların her biri için ayrı toplama, etiketleme ve bertaraf sistemi kurulmalıdır.

9.4. Tehlikeli Atık Yönetimi

Atık Yönetimi Yönetmeliği Ek–4’e göre kaynak dumanı, cürufu ve solvent kalıntıları tehlikeli atık sınıfındadır.
Bu tür atıkların yönetiminde izlenmesi gereken süreç şöyledir:

1. Atıkların Ayrı Toplanması:
• Metal, solvent, ambalaj ve genel atıklar birbirine karıştırılmamalıdır.
• Tehlikeli atıklar için sarı renkli, sızdırmaz kaplar kullanılmalıdır.
2. Etiketleme:
• Atığın adı, kodu, oluşum tarihi, miktarı ve tehlike sembolü belirtilmelidir.
3. Geçici Depolama:
• Tehlikeli atıklar, en fazla 6 ay süreyle geçici depoda tutulabilir.
• Depo, beton zeminli, drenajlı ve kapalı olmalıdır.
4. Taşıma ve Bertaraf:
• Sadece Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı lisanslı taşıyıcılar tarafından yapılabilir.
• Her taşıma için Ulusal Atık Taşıma Formu (UATF) düzenlenir.

Bu işlemler, Atık Yönetimi Yönetmeliği m.13–16 maddelerine dayanır.

9.5. Metal ve Gaz Geri Kazanımı

Kaynak süreçlerinde oluşan metal artıkları ve gazlar, geri dönüşüm ekonomisinin değerli hammaddeleridir.

• Metal geri kazanımı:
• Atık elektrot, dolgu teli ve cüruf, ergitme tesislerinde yeniden kullanılabilir.
• Bu sayede hem hammadde tüketimi azalır hem enerji tasarrufu sağlanır.
• Gaz geri kazanımı:
• Argon ve karbondioksit karışımları için geri kazanım sistemleri kurulabilir.
• Gaz sızıntı tespit sistemleri sayesinde kayıplar %20’ye kadar azaltılabilir.

Bu uygulamalar, Sıfır Atık Yönetmeliği (RG: 12.07.2019) ve Enerji Verimliliği Tebliği ile desteklenmektedir.

9.6. Hava Kalitesi ve Emisyon Kontrolleri

Kaynak dumanı, hem çalışan sağlığı hem çevre açısından partikül madde (PM), metal oksit, CO ve NOx emisyonları açısından kontrol edilmelidir.

Yasal gereklilikler:

• Hava Kalitesi Yönetmeliği m.8: İşletmeler emisyon izni almak zorundadır.
• Emisyon Ölçüm Periyodu: Yılda en az 1 kez, yetkili laboratuvar tarafından yapılır.
• Limit Değer: Partikül madde için 10 mg/m³ (ortalama 8 saat).

Teknik önlemler:

• Lokal egzost sistemleriyle kaynak dumanı doğrudan dışarı atılmamalı, filtrelenmelidir.
• HEPA veya elektrostatik filtre sistemleri kullanılmalıdır.
• Filtrelerin doluluk oranı periyodik olarak kontrol edilmelidir.

9.7. Gürültü, Isı ve Enerji Yönetimi

Kaynak atölyeleri yüksek enerji tüketen ve gürültü oluşturan ortamlardır.
Bu nedenle enerji yönetimi ve çevresel konfor birlikte ele alınmalıdır.

Enerji verimliliği için öneriler:

• Yüksek verimli inverter tipi kaynak makineleri kullanılmalı,
• Boşta çalışma süresi minimize edilmelidir,
• Soğutma sistemlerinde ısı geri kazanımı uygulanmalıdır,
• LED aydınlatma sistemleri tercih edilmelidir,
• Enerji tüketimi periyodik olarak izlenmeli (kWh/ürün metriği).

Bu hususlar Enerji Verimliliği Kanunu (5627) m.7 çerçevesinde değerlendirilir.

9.8. Sıfır Atık ve Çevre Yönetim Sistemi Entegrasyonu

Sanayi tesislerinde kaynak faaliyetleri, ISO 14001:2015 Çevre Yönetim Sistemi ve Sıfır Atık Yönetmeliği ile bütünleşik yürütülmelidir.

Zorunlu uygulamalar:

• Atıkların türlerine göre ayrı toplama istasyonları,
• Atık azaltma hedefleri ve performans göstergeleri,
• Personel eğitimi (çevre ve geri dönüşüm farkındalığı),
• Yıllık çevre raporlaması,
• Tehlikeli madde sızıntı tatbikatları.

Bu sistematik yaklaşım, çevreye duyarlı üretim kültürünün kalıcı hale gelmesini sağlar.

9.9. Çevre Denetimleri ve Raporlama Yükümlülüğü

2872 sayılı Çevre Kanunu m.12 uyarınca sanayi tesisleri, çevre denetimlerine tabidir.
İşverenin yükümlülükleri:

• Emisyon ölçüm raporlarını yıllık olarak Çevre Bilgi Sistemi’ne yüklemek,
• Tehlikeli atık beyanını elektronik ortamda yapmak,
• Sızıntı, dökülme veya yangın durumunda derhal ilgili idareye bildirimde bulunmak.

İhlaller durumunda, Çevre Kanunu m.20 uyarınca yüksek tutarlı idari para cezaları uygulanır.
(Örneğin, izinsiz emisyon veya atık bertarafı için işletme başına 1.000.000 TL’ye kadar ceza öngörülür.)

9.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak, sadece metal birleştirme değil; aynı zamanda enerji, çevre ve sağlık dengesidir.
Doğru yönetilmediğinde üretim, çevreyi sessizce kirleten bir süreç haline gelir.
Çevre dostu kaynak uygulamaları, yalnızca yasal zorunluluk değil, sürdürülebilir sanayi kültürünün göstergesidir.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynakla metali birleştiren el, çevreyi korumayı da bilmelidir.”

10. Bölüm: Kaynak İşlerinde Sürekli İyileştirme, İSG Kültürü ve Yönetim Sistemleri

10.1. Giriş: Güvenlik Bir Hedef Değil, Sürekli Bir Süreçtir

Kaynak işlerinde iş sağlığı ve güvenliği, yalnızca mevzuata uyumla sınırlı değildir;
asıl amaç, tehlikelerin sürekli azaltıldığı, risklerin öngörüldüğü ve önlemlerin kültür haline geldiği bir işyeri oluşturmaktır.
Bu bakımdan, “sürekli iyileştirme” kavramı yalnızca kalite yönetiminde değil, İSG yönetim sistemlerinde de temel prensip haline gelmiştir.

6331 sayılı Kanun’un m.4, m.5, m.10 ve m.16 maddeleri, risk değerlendirmesi, önleme ve gözetim faaliyetlerinin dinamik biçimde güncellenmesini zorunlu kılar.
Bu hüküm, kaynak işlerinde “statik güvenlik yerine yaşayan sistem” yaklaşımını teşvik eder.

10.2. Sürekli İyileştirmenin Temel Mantığı (PDCA Döngüsü)

İş sağlığı ve güvenliğinde sürekli iyileştirme süreci, “Planla–Uygula–Kontrol Et–Önlem Al (PDCA)” döngüsü ile yönetilir.

1. Planla (Plan):
• Tehlikeleri belirle, riskleri değerlendir.
• İSG hedeflerini ve performans göstergelerini oluştur.
2. Uygula (Do):
• Eğitim, denetim, teknik önlemler ve iş talimatlarını uygula.
• Kaynak operasyonlarında kontrol hiyerarşisini hayata geçir.
3. Kontrol Et (Check):
• İSG performansını ölç, izleme sonuçlarını analiz et.
• Olay, ramak kala ve kaza kayıtlarını değerlendir.
4. Önlem Al (Act):
• Uygunsuzlukları düzelt, önleyici aksiyonlar başlat.
• Yeni riskleri belirle, talimatları güncelle.

Bu döngü, ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi’nin omurgasını oluşturur.

10.3. ISO 45001’in Kaynak İşlerine Uygulanması

ISO 45001:2018 standardı, iş sağlığı ve güvenliği sistemini kurumsal bir yapıya dönüştürür.
Kaynak işlerinde bu sistemin uygulanması şu aşamaları içerir:

• Kapsam belirleme:
  Kaynak atölyeleri, kapalı alanlar, taşınabilir kaynak istasyonları dahil edilmelidir.
• Risk ve fırsat yönetimi:
  Kimyasal, elektriksel, yangın ve ergonomik risklerin yanında fırsatlar (örneğin otomasyon, havalandırma iyileştirmesi) da değerlendirilmelidir.
• Amaç ve performans göstergeleri:
• “Kaynak dumanı ölçümlerinde mevzuat uyumu oranı %100”,
• “İSG eğitim katılım oranı %95”,
• “Ramak kala bildirim sayısında yıllık %10 artış” gibi ölçülebilir hedefler belirlenmelidir.
• İç tetkikler:
  En az yılda bir kez İSG sistemi iç denetime tabi tutulmalıdır.

Bu sistem, kaynak işyerlerinde güvenli üretimi sürdürülebilir hale getirir.

10.4. İSG Kültürünün Oluşturulması

İSG kültürü, mevzuatla değil, alışkanlıklarla ve değerlerle yaşar.
Kaynak işlerinde kalıcı güvenlik kültürü oluşturmak için aşağıdaki unsurlar birlikte işletilmelidir:

• Liderlik:
  Üst yönetim, güvenlik hedeflerini iş hedefleriyle eşit düzeyde ele almalıdır.
• Katılım:
  Kaynakçılar, risk değerlendirmesi ve iyileştirme çalışmalarına aktif katılmalıdır.
• Görünür güvenlik davranışları:
  Yönetici ve mühendisler koruyucu ekipmanla sahaya girmeli, örnek olmalıdır.
• Açık iletişim:
  Ramak kala olaylar cezalandırılmadan bildirilmelidir.
• Sürekli farkındalık:
  Her vardiya öncesi kısa “toolbox meeting”lerle güvenlik hatırlatmaları yapılmalıdır.

Bu yaklaşım, “ceza odaklı değil, öğrenme odaklı İSG kültürü” modelinin temelini oluşturur.

10.5. Ramak Kala ve Kaza Kayıt Sistemleri

Kaynak faaliyetleri, sıklıkla küçük ihlallerin büyük kazalara dönüştüğü ortamlardır.
Bu nedenle ramak kala (near miss) olayları mutlaka kayıt altına alınmalıdır.

Ramak kala sistemi içermelidir:

• Bildirim formu veya dijital platform,
• Olayın zamanı, yeri, nedeni, potansiyel sonucu,
• Alınan veya önerilen önlem,
• Sorumlu kişi ve takip tarihi.

Bu kayıtlar, kaza öncesi sinyallerin erken tespitini sağlar ve önleyici iyileştirmelere zemin oluşturur.

6331 sayılı Kanun’un m.14 ve m.16 maddeleri gereği, ciddi iş kazaları ve meslek hastalıkları da 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilmelidir.

10.6. Performans Ölçümü ve Göstergeler

İSG yönetiminde ölçülemeyen hiçbir şey geliştirilemez.
Kaynak işlerinde performans izleme, hem reaktif (sonuç odaklı) hem de proaktif (önleyici) göstergelerle yapılmalıdır.

Gösterge Türü	Örnek	Değerlendirme Sıklığı
Reaktif	İş kazası sayısı, kayıp iş günü, tazminat maliyeti	Aylık
Proaktif	Ramak kala bildirim sayısı, eğitim katılım oranı, KKD kullanım oranı	Haftalık
Teknik	Duman ölçüm sonuçları, havalandırma debisi, enerji tüketimi	6 aylık
Sağlık	Akciğer grafisi ve spirometri uygunluk oranı	Yıllık

Bu göstergeler İSG Kurulu toplantılarında analiz edilerek hedeflerle karşılaştırılmalıdır.

10.7. Denetim ve Yönetim Gözden Geçirmesi

Kaynak işyerlerinde yılda en az bir kez İSG Yönetim Gözden Geçirme Toplantısı yapılmalıdır.
Bu toplantı;

• İç denetim sonuçlarını,
• Kaza istatistiklerini,
• Düzeltici faaliyetleri,
• Yeni risk alanlarını,
• Yasal değişiklikleri kapsar.

Toplantı çıktıları yazılı hale getirilir, yönetim tarafından “Sürekli İyileştirme Planı” olarak onaylanır.
Bu belge, müfettiş denetimlerinde sistemin “canlı” olduğunu gösterir.

10.8. Eğitim ve Bilgi Yönetimi Entegrasyonu

Sürekli iyileştirme, sürekli öğrenme kültürüyle mümkündür.
Kaynak işyerlerinde bilgi yönetimi şu şekilde sistematize edilmelidir:

• Eğitim kayıtlarının dijital arşivlenmesi,
• Yeni kaynak teknolojilerinde (örneğin robot kaynak, lazer kaynak) güncel bilgi paylaşımı,
• Ramak kala analizlerinden öğrenilen derslerin eğitim içeriklerine entegre edilmesi,
• “Usta kaynakçı mentorluk sistemi” ile deneyim aktarımı.

Bu yapı, işgücünün nitelikli ve sürdürülebilir gelişimini sağlar.

10.9. Entegre Yönetim Sistemlerinin (ISO 45001, 14001, 50001) Uygulanması

Kaynak işlerinde iş güvenliği, çevre ve enerji yönetimi birlikte yürütülmelidir.
Bu nedenle ISO standartlarının entegre biçimde uygulanması önerilir:

• ISO 45001: İSG yönetim sistemi (risk temelli yaklaşım)
• ISO 14001: Çevresel etkilerin kontrolü (atık, emisyon, enerji)
• ISO 50001: Enerji verimliliği yönetimi (kaynak makinelerinin enerji kullanımı)

Bu üçlü sistem, “sürdürülebilir üretim – güvenli insan – temiz çevre” denkliğini oluşturur.

10.10. Bölüm Değerlendirmesi

Kaynak işlerinde iş güvenliği, yalnızca koruyucu gözlük takmak ya da periyodik kontrol yapmakla tamamlanmaz.
Gerçek güvenlik, sürekli iyileştirilen, herkesin parçası olduğu bir yönetim sisteminde yaşar.
Sistematik, ölçülebilir ve katılımcı bir yapı kurulmadığında, en gelişmiş ekipman bile kazayı önleyemez.

Bu bölümün özlü ilkesi:

“Kaynakta güvenlik bir anlık dikkat değil, sürekli bir disiplindir.”

SONUÇ: Kaynak İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetimi — Bütüncül Yaklaşım

Bu eğitim dokümanı boyunca ele alınan tüm bölümler, Türk iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına dayanarak kaynak faaliyetlerinin güvenli yürütülmesi için kapsamlı bir çerçeve sunmuştur.
Özetle:

• Teknik önlemler (havalandırma, topraklama, ekipman kontrolleri),
• Kişisel koruyucu önlemler (maskeler, eldivenler, giysiler),
• Yönetimsel önlemler (izin sistemi, eğitim, gözetim, denetim),
• Sağlık ve çevre yönetimi,
• Sürekli iyileştirme ve İSG kültürü,
  bir bütünün parçalarıdır.

Kaynak işlerinde sürdürülebilir güvenlik kültürü, yalnızca yasal gerekliliklerin değil, insana ve emeğe duyulan saygının göstergesidir.
Her kaynak kıvılcımı, üretimin olduğu kadar bilincin de bir işareti olmalıdır.