Elektrikle Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği

Grup: Teknik

← İçerik seçimine dön
İçerik Bilgisi
Bu içerik İSG sınavı hazırlığı için konu odaklı olarak sunulur. Metin, konu anlatımı → soru pekiştirme → deneme → sesli tekrar akışını destekler.
Yaklaşık okuma süresi: 44 dk
İçerik menüsü Hata bildir
Konu Anlatımı Soru Bankası Konu Denemesi Sesli Sorular

Elektrikle Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği

1. BÖLÜM: ELEKTRİKLE ÇALIŞMALARDA İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ – GİRİŞ VE YASAL DAYANAKLAR

1.1. Elektrik ve İş Sağlığı Güvenliği İlişkisi

Elektrik enerjisi, sanayiden hizmet sektörüne kadar tüm iş kollarında temel üretim girdisidir. Ancak aynı zamanda, kontrolsüz kullanımı halinde ölümcül tehlikeler doğuran bir enerji türüdür. Elektrik kazaları genellikle doğrudan temas, ark oluşumu, toprak hataları, yetersiz izolasyon, uygunsuz ekipman kullanımı veya ehliyetsiz personel müdahalesi gibi nedenlerle meydana gelir. Bu nedenle elektrikle yapılan tüm çalışmalar, özel önlemler ve yasal düzenlemeler kapsamında yürütülür.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Kanun m.4 ve m.5), işverenlere; çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamak, riskleri ortadan kaldırmak, uygun çalışma yöntemlerini tesis etmek ve gerekli eğitimi sağlamak yükümlülüklerini getirmiştir. Elektrik, bu yükümlülüklerin en hassas alanlarından biridir.

1.2. Yasal Dayanaklar

Elektrikle çalışmalarda uygulanacak iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri; yalnızca genel hükümlerle değil, aynı zamanda konuya özgü yönetmeliklerle düzenlenmiştir. Başlıca yasal dayanaklar şunlardır:

  • 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
    • m.4: İşverenin genel yükümlülüğü
    • m.10: Risk değerlendirmesi yükümlülüğü
    • m.11: Acil durum planları
    • m.17: Çalışanların eğitimi
    • m.30: Denetim ve yaptırımlar
  • Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği
    Elektrik tesislerinde can ve mal güvenliğini sağlamak, arıza akımlarının tehlikesini azaltmak için topraklama esaslarını belirler.
  • Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği
    Elektrik tesisatlarının yapım, işletme ve bakımında uyulması gereken teknik kuralları düzenler.
  • İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (m.5, m.7, Ek-II)
    Elektrikle çalışan iş ekipmanlarının periyodik kontrol, bakım ve kullanım esaslarını içerir.
  • İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (m.8 ve m.9)
    Elektrik kaynaklı yangın, patlama ve enerji kesintisi gibi durumlarda alınacak önlemleri tanımlar.
  • Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik
    Elektriksel risklere karşı kişisel koruyucu donanım (KKD) seçimi ve kullanımına ilişkin esasları içerir.

1.3. Elektriksel Risklerin Özellikleri

Elektrikle çalışmalarda karşılaşılan risklerin en temel özelliği, görülmeyen bir tehlike olmalarıdır. Elektrik akımı; ses, koku veya görünür bir belirti vermeden tehlikeli hale gelebilir. Bu durum, farkındalık ve sistematik önlemleri kritik hale getirir. Başlıca elektriksel risk türleri şunlardır:

  • Elektrik çarpması (doğrudan temas)
  • Ark oluşumu ve yanıklar
  • Yangın ve patlama riski
  • Yüksek gerilim etkisiyle ikincil kazalar (düşme, sıçrama vb.)
  • Ekipman arızası veya izolasyon bozulması sonucu dolaylı temas

Bu risklerin kontrolü, yalnızca bireysel dikkatle değil, sistematik mühendislik ve organizasyon tedbirleriyle mümkündür.

1.4. İşverenin Yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun’un 4. maddesine göre işveren;

  • Risklerin kaynağında önlenmesini sağlamak,
  • Güvenli ekipman ve uygun teknolojiyi seçmek,
  • Çalışanlara gerekli eğitimi vermek,
  • Denetim ve kontrol sistemleri kurmakla yükümlüdür.

Elektrikle çalışmalarda bu yükümlülükler, teknik düzenlemelerle daha da somutlaşmıştır. Örneğin:

  • “Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği” uyarınca her tesisin uygun topraklama sistemine sahip olması gerekir.
  • “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”ne göre elektrikli ekipmanların periyodik kontrolleri yetkili kişilerce yapılmalıdır (Ek-II).

1.5. Çalışanların Yükümlülükleri

Çalışanlar da Kanun m.19 gereği;

  • İşveren tarafından verilen eğitimlere uymak,
  • Koruyucu donanımları kullanmak,
  • Yetkisi olmadığı sistemlerde müdahalede bulunmamak,
  • Tehlikeli durumları derhal bildirmekle yükümlüdür.

Bu yükümlülüklerin ihlali, hem idari hem cezai sorumluluk doğurabilir.

1.6. Yetkilendirme ve Ehliyet

Elektrikle çalışma yapacak kişilerin ehliyetli olması zorunludur. Bu kapsamda:

  • Elektrik tesislerinde çalışma yapacak personelin Elektrik Mühendisi, Tekniker veya Teknisyen statüsünde olması,
  • “Yüksek Gerilim Tesislerinde İşletme Sorumluluğu” gibi özel durumlarda Elektrik Mühendisleri Odası’ndan onaylı yetkilendirme belgesine sahip olması gerekir.

Bu husus, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60 ve İş Ekipmanları Yönetmeliği m.7 ile açıkça belirtilmiştir.

1.7. Risk Değerlendirmesi İlkeleri

Elektrikle ilgili risk değerlendirmesi, genel risk değerlendirmesi prosedürlerinden farklı olarak;

  • Gerilim seviyeleri,
  • Ortam koşulları (nem, iletken yüzeyler),
  • Çalışma şekli (canlı veya enerjisi kesilmiş sistem),
  • Ekipman tipi ve kullanım süresi
    gibi teknik parametreler dikkate alınarak yapılır.

Bu süreç, “İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.8” kapsamında yürütülür ve özellikle elektrik kaynaklı yangın ve çarpılma riskleri için ayrı kontrol listeleri oluşturulmalıdır.

1.8. Mevzuatın Genel Yaklaşımı

Türk mevzuatı, elektrikle çalışmalarda önleyici yaklaşımı esas alır. Yani, kaza olduktan sonra değil, risk oluşmadan önce tedbir alınması gerekir. Bu anlayış, 6331 sayılı Kanun’un temel felsefesi olan “önleme, koruma, bilgilendirme” üçlüsüyle uyumludur.

2. BÖLÜM: ELEKTRİK TESİSLERİNDE GÜVENLİ ÇALIŞMA PRENSİPLERİ VE TEKNİK ÖNLEMLER

2.1. Elektriksel Tehlikelere Karşı Temel Güvenlik İlkeleri

Elektrikle çalışmalarda iş güvenliği, yalnızca bireysel dikkatle değil; sistematik ve teknik güvenlik önlemleriyle sağlanabilir. Bu kapsamda temel ilkeler, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ve İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği hükümleriyle belirlenmiştir.

Temel güvenlik ilkeleri şunlardır:

  • Gerilim altında çalışmaktan kaçınılması,
  • Enerjinin kesilmesi ve kontrol altına alınması,
  • Topraklama ve kısa devre önlemlerinin alınması,
  • Uygun izolasyon ve koruma düzeneklerinin kullanılması,
  • Yalnızca yetkili personelin erişimine izin verilmesi.

Bu ilkeler, 6331 sayılı Kanun’un m.4’teki “risklerin kaynağında önlenmesi” ilkesinin elektrik tesislerine uyarlanmış biçimidir.

2.2. Elektrik Enerjisinin Kesilmesi ve Kilitleme-Etiketleme Prosedürü (LOTO)

Elektrikle ilgili kazaların büyük bölümü, bakım-onarım sırasında enerjinin yanlışlıkla verilmesi nedeniyle meydana gelir. Bu nedenle enerji kesme, kilitleme ve etiketleme (LOTO – Lock Out / Tag Out) sistemi uygulanmalıdır.

Yasal Dayanak:
“İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” Ek-II, madde 2.14 uyarınca, bakım veya onarım yapılacak ekipmanın enerjisi kesilmeli ve kazara çalıştırılması engellenmelidir.

LOTO Uygulamasının Aşamaları:

  1. Enerji kaynaklarının belirlenmesi: Elektrik, pnömatik, hidrolik vb. kaynaklar tespit edilir.
  2. Enerji kesilmesi: Ana şalter, devre kesici veya sigorta üzerinden enerji tamamen kesilir.
  3. Kilit takılması: Her çalışan kendi kişisel kilidini takar.
  4. Etiketleme: Üzerine “Çalışma Var – Enerji Verme” ibaresi yazılır.
  5. Gerilim kontrolü: Uygun ölçü aletiyle enerjinin kesildiği doğrulanır.
  6. Topraklama ve kısa devreleme: Gerekli durumlarda fazlar arası topraklama uygulanır.

Enerji verme işlemi, yalnızca çalışmayı başlatan yetkili tarafından ve tüm çalışanların alandan ayrılmasıyla yapılabilir. Bu uygulama, hem organizasyonel hem mühendislik bir güvenlik tedbiridir.

2.3. Elektriksel İzolasyon ve Koruma Tedbirleri

Elektrik akımının insan vücuduna ulaşmasını engellemenin en temel yolu izolasyondur. İzolasyon, hem kabloların dış kaplamasında hem de iş ekipmanlarının gövdelerinde sağlanmalıdır.

İlgili Mevzuat:
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (m.19–m.27), tesislerde kullanılan iletkenlerin uygun yalıtkan malzeme ile kaplanmasını ve izolasyon direncinin periyodik olarak ölçülmesini zorunlu kılar.

İzolasyon önlemleri:

  • İzolasyon direnci ölçümleri yılda en az bir kez yapılmalıdır.
  • Hasarlı kablolar derhal değiştirilmelidir.
  • İzolasyon hatası tespit edilen cihazlar derhal servisten çıkarılmalıdır.
  • Metal gövdeli ekipmanlarda koruyucu topraklama veya çift izolasyon sistemi kullanılmalıdır.
  • Nemli veya iletken zeminlerde, yalıtkan paspas ve eldiven gibi ek koruma tedbirleri alınmalıdır.

2.4. Topraklama ve Kaçak Akım Koruma Sistemleri

Topraklama, elektrik tesislerinde meydana gelebilecek yalıtım hatalarında akımın güvenli şekilde toprağa aktarılmasını sağlar. Bu sayede çalışanlar doğrudan akıma maruz kalmaz.

Yasal Dayanak:
“Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği” (m.4, m.5, m.10) gereğince, işletme topraklaması, koruma topraklaması ve yıldırımdan korunma sistemleri ayrı ayrı tesis edilmelidir.

Topraklama Sisteminin Unsurları:

  • Topraklama iletkeni (bakır, galvanizli çelik vb.)
  • Toprak elektrodu
  • Eşpotansiyel baralar
  • Ölçüm noktaları

Periyodik Kontrol:
Topraklama direnç ölçümü, “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” Ek-III uyarınca yılda bir kez yetkili mühendis veya teknik eleman tarafından yapılmalıdır. Ölçüm sonucu, yönetmelikte belirtilen sınır değerleri aşmamalıdır.

Ayrıca tüm tesislerde 30 mA hassasiyetinde kaçak akım koruma rölesi (RCD) bulundurulması önerilir. Bu röle, insan vücudundan geçen küçük kaçak akımları bile tespit ederek devreyi anında açar.

2.5. Elektrik Panoları ve Erişim Güvenliği

Elektrik panoları yalnızca yetkili kişilerce açılmalı, dışarıdan erişime karşı korunmalıdır.

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.32 gereği:

  • Panolar kilitli olmalı ve üzerinde uyarı işaretleri bulunmalıdır.
  • Canlı kısımlara temas engellenmelidir.
  • Nem, toz ve darbelere karşı uygun IP koruma sınıfı seçilmelidir.
  • Pano iç düzeni, kısa devre ve ark oluşumuna karşı izole edilmiş şekilde tasarlanmalıdır.

Her panoda şu uyarılar yer almalıdır:

“Dikkat! Yetkisiz Kişiler Giremez.”
“Çalışma Var – Enerji Verme.”

2.6. Uygun Ekipman ve Kişisel Koruyucu Donanım Kullanımı

Elektrikle çalışma sırasında kişisel koruyucu donanımların (KKD) seçimi, Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik uyarınca yapılır.

Zorunlu KKD’ler:

  • Elektrik yalıtımlı eldiven (EN 60903 standardı)
  • İzolasyonlu ayakkabı veya bot
  • Yalıtkan paspas
  • Elektrik arkına dayanıklı yüz siperi veya kask vizörü
  • Yanmaz iş kıyafeti (alev geciktirici özellikte)

Ayrıca taşınabilir ölçüm cihazları, pens ampermetreler, gerilim dedektörleri ve izolasyon test cihazları da yalnızca IEC/EN 61010 standardına uygun olmalıdır.

2.7. Gerilim Altında ve Gerilimsiz Çalışma Kavramları

Gerilim altında çalışma, enerji verilmiş tesislerde yapılan işlemleri ifade eder. Bu tür çalışmalar yalnızca:

  • Yeterli eğitim almış,
  • Yetkili kılınmış,
  • Özel koruyucu donanım kullanan
    personel tarafından yapılabilir.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60 bu hususu açıkça belirtir.

Gerilimsiz çalışma ise enerjinin kesilmesinden sonra yapılan işlemdir. Bu durumda:

  • Enerji kesilmeli,
  • LOTO prosedürü uygulanmalı,
  • Gerilim yokluğu test edilmeli,
  • Topraklama yapılmalıdır.

2.8. Taşınabilir Elektrikli Cihazların Kullanımı

Taşınabilir elektrikli el aletleri, özellikle inşaat ve bakım-onarım işlerinde yüksek risk taşır.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II, madde 2.15 uyarınca:

  • Cihazların kabloları, fişleri ve prizleri sağlam olmalıdır.
  • İzolasyonu hasarlı cihazlar kullanılmamalıdır.
  • Nemli ortamlarda SELV (Safety Extra Low Voltage) sistemleri tercih edilmelidir.
  • Taşınabilir cihazlarda kaçak akım koruma rölesi kullanılmalıdır.

2.9. Elektrik Tesislerinde İşaretleme ve Etiketleme

Uyarı levhaları ve renk kodlamaları, elektriksel risklerin fark edilmesini sağlar.

İş Sağlığı ve Güvenliği İşaretleri Yönetmeliği (Ek-II):

  • Sarı üçgen uyarı levhası: “Dikkat! Elektrik Tehlikesi”
  • Kırmızı yasak işareti: “Yetkisiz Girmek Yasaktır”
  • Mavi zorunluluk işareti: “Kişisel Koruyucu Donanım Kullan”

Tesis içi kablolar ve devreler, renk kodlaması ile belirlenmelidir:

  • Faz iletkenleri: kahverengi, siyah veya gri
  • Nötr: açık mavi
  • Koruma iletkeni (toprak): sarı-yeşil

2.10. Elektriksel Güvenliğin Denetimi ve Belgelendirme

Elektrik tesislerinin güvenli işletimi için düzenli denetim zorunludur.
“İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”ne göre:

  • Topraklama ölçümü: yılda 1 kez
  • Kaçak akım rölesi testi: yılda 1 kez
  • İzolasyon direnci ölçümü: yılda 1 kez
  • Termal kamera kontrolleri: periyodik aralıklarla

Bu denetimler, elektrik mühendisleri tarafından yapılmalı ve raporlar işyerinde en az 5 yıl süreyle saklanmalıdır.

3. BÖLÜM: ORGANİZASYONEL ÖNLEMLER, YETKİLENDİRME VE EĞİTİM

3.1. Organizasyonel Yapının Önemi

Elektrik güvenliği yalnızca teknik tedbirlerle değil, doğru planlanmış bir organizasyon yapısı ile sağlanabilir.
Bu yapı, işyerinde elektrikle ilgili sorumlulukları, yetkileri ve iletişim kanallarını net biçimde tanımlar.
Bu husus, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4 ve m.16 kapsamında “görev ve sorumlulukların belirlenmesi” ilkesine dayanır.

Elektrikle çalışmalarda organizasyonel yapı üç temel unsur üzerine kuruludur:

  1. Yönetim (işveren ve işveren vekili),
  2. Teknik sorumlular (işletme sorumlusu, bakım ekibi, mühendisler),
  3. Çalışanlar (teknisyen, operatör, usta, kalfa vb.).

3.2. Elektrik İşletme Sorumlusu Ataması

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60 gereği, yüksek gerilim tesislerinde (1 kV üzeri) elektrik işletme sorumlusu bulundurulması zorunludur.
Bu sorumluluk yalnızca Elektrik Mühendisleri Odası’na kayıtlı ve yetkili mühendis tarafından yürütülebilir.

İşletme sorumlusunun görevleri şunlardır:

  • Elektrik tesisinin işletme ve bakım güvenliğini sağlamak,
  • Çalışma izinleri ve enerji kesme prosedürlerini kontrol etmek,
  • Personelin yetkilendirilmesi ve eğitimini sağlamak,
  • Arıza, kaza veya enerji kesintilerinde güvenli müdahaleyi organize etmek,
  • Periyodik kontrol kayıtlarını tutmak ve raporlamak.

Bu görevin ihmal edilmesi, hem idari para cezası hem de olası iş kazalarında cezai sorumluluk doğurur.

3.3. Çalışma İzni (Permit-to-Work) Sistemi

Enerji altında veya yakınında yapılacak her türlü çalışmada, “çalışma izni sistemi” uygulanmalıdır.
Bu sistem, işveren veya işletme sorumlusu tarafından hazırlanır ve yalnızca yetkilendirilmiş personele imzalı onayla çalışma izni verilir.

Çalışma izni formu aşağıdaki bilgileri içermelidir:

  • Çalışmanın yeri ve kapsamı,
  • Enerji kesme durumu,
  • Uygulanan LOTO bilgileri,
  • Çalışma süresi,
  • Sorumlu personel adı ve imzası,
  • Acil durumda aranacak kişiler.

Bu uygulama, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.9 hükümleriyle doğrudan ilişkilidir.
Özellikle yüksek riskli işlerde (örneğin trafo, pano, kablo değişimi) bu izin sistemi zorunlu hale gelmelidir.

3.4. Elektrikle Çalışmalarda Görev Dağılımı

Her işyerinde elektrikle ilgili görevler açıkça tanımlanmalı ve yazılı olarak ilan edilmelidir.
Bu görev dağılımı İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik m.6 kapsamında düzenlenebilir.

Görev dağılımı şu şekilde yapılandırılmalıdır:

Görev Unvanı

Temel Sorumluluklar

İşveren / İşveren Vekili

Elektrik güvenliği sisteminin kurulması, bakım ve kontrolün sağlanması

Elektrik İşletme Sorumlusu

Teknik güvenlik, çalışma izinleri, topraklama ve denetim raporları

İSG Uzmanı

Elektriksel risk değerlendirmesi, KKD takibi, eğitim ve denetim

Bakım Teknisyeni

Panoların kontrolü, ölçümler, arıza tespiti

Operatör / Usta

Günlük kullanım kontrolleri, tehlike bildirimi

Bu görevlerin yazılı olması, olası kazalarda sorumluluğun tespiti açısından da hukuki önem taşır.

3.5. Elektrik Çalışmalarında Ekip İçi İletişim

Elektrikle yapılan çalışmalar genellikle ekip halinde yürütülür.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.7 uyarınca, tehlikeli işlerde işbirliği ve iletişim esas alınmalıdır.

Bu kapsamda:

  • Her ekibin bir ekip lideri bulunmalı,
  • Çalışma başlamadan önce görev dağılımı ve tehlikeler açıklanmalı,
  • İletişim araçları (telsiz, işaretleşme sistemi vb.) kullanılmalıdır.

Özellikle yüksek gerilim sahalarında ekip üyeleri arasında yanlış anlaşılmalar ölümcül sonuçlar doğurabileceğinden, çalışma öncesi brifing (“toolbox meeting”) yapılması zorunlu hale getirilmelidir.

3.6. Elektriksel Riskler İçin Eğitim Programları

6331 sayılı Kanun m.17 ve Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik gereği, çalışanlar elektrik riskleri konusunda düzenli olarak eğitilmelidir.

Eğitimler üç ana kategoride planlanmalıdır:

  1. Temel Eğitim:
    Elektrik akımının etkileri, tehlikeler, kişisel koruma ve ilk yardım.
    (Tüm çalışanlara verilir.)
  2. İleri Düzey Teknik Eğitim:
    Enerji kesme, LOTO, topraklama, ölçüm teknikleri, pano çalışmaları.
    (Bakım-onarım personeline verilir.)
  3. Yüksek Gerilim ve Özel Eğitim:
    Yüksek gerilim tesislerinde güvenli çalışma, işletme sorumluluğu, kısa devre analizi.
    (Yalnızca mühendis ve yetkili teknik personele verilir.)

Her eğitim sonunda katılım belgesi düzenlenmeli ve bu belgeler personel özlük dosyalarında saklanmalıdır.

3.7. Elektrik Kazası ve Olay Bildirim Sistemi

Elektrikle ilgili tüm kazalar, ramak kala olaylar ve arızalar kayıt altına alınmalıdır.
Bu uygulama, 6331 sayılı Kanun m.14 (kaza ve meslek hastalığı bildirimi) hükmü kapsamındadır.

Bildirim sistemi şu şekilde işletilmelidir:

  • Her olay için ayrı Elektrik Olay Bildirim Formu düzenlenir.
  • Olayın yeri, zamanı, nedenleri ve alınan önlemler kayıt altına alınır.
  • Ciddi olaylar, 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilir.
  • Tekrarlayan olaylar analiz edilerek düzeltici-önleyici faaliyet planı oluşturulur.

Bu kayıtlar, işyerinin İSG yönetim sisteminin bir parçası olarak 5 yıl süreyle saklanmalıdır.

3.8. Yetkilendirme Belgeleri ve Sertifikasyon

Elektrikle çalışacak personelin yetkinliği belgelenmelidir.
Bu durum İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.5 ve Mesleki Yeterlilik Kurumu Kanunu hükümleriyle desteklenmiştir.

Yetkilendirme belgeleri şunları kapsar:

  • Elektrik iç tesisat bakım onarım belgesi,
  • Yüksek gerilim işletme sorumluluğu yetkisi,
  • LOTO uygulama sertifikası,
  • Elektriksel ölçüm ve test belgesi.

Bu belgeler, personelin yalnızca eğitimli değil, belgelendirilmiş şekilde çalıştığını gösterir.
Ayrıca iş müfettişleri denetimlerinde bu belgelerin ibrazı zorunludur.

3.9. Alt İşveren (Taşeron) Çalışmalarında Elektrik Güvenliği

Alt işverenlerin elektrikle ilgili faaliyetlerinde sorumluluk paylaşımı net olmalıdır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.23 ve Alt İşverenlik Yönetmeliği m.7 uyarınca:

  • Asıl işveren, taşeronun faaliyetlerini denetlemekle yükümlüdür.
  • Ortak çalışma alanlarında risk değerlendirmesi ve acil durum planı ortak hazırlanmalıdır.
  • Enerji kesme, izin alma ve çalışma prosedürleri ortak kurallara bağlanmalıdır.

Alt işveren personelinin kendi ekipmanlarını getirmesi halinde, işveren bu ekipmanların uygunluğunu kontrol etmekle yükümlüdür.

3.10. Organizasyonel Güvenliğin Sürekliliği

Elektrikle ilgili iş güvenliği organizasyonu dinamik bir yapıya sahiptir.
Teknolojik gelişmeler, tesis değişiklikleri veya personel devri gibi durumlarda sistemin sürekli güncellenmesi gerekir.

Bu bağlamda:

  • İşletme sorumlusu, yılda en az bir kez sistem gözden geçirmesi yapmalıdır.
  • Eğitim planları, personel değişimine göre revize edilmelidir.
  • Denetim ve tatbikat sonuçları, yönetim gözden geçirmesinde değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım, İSG Yönetim Sistemi (ISO 45001) standardının “sürekli iyileştirme” ilkesine de paraleldir.

4. BÖLÜM: ELEKTRİK KAYNAKLI YANGIN, ARK VE PATLAMA RİSKLERİ – ÖNLEME VE MÜDAHALE YÖNTEMLERİ

4.1. Elektrik Kaynaklı Yangınların Genel Özellikleri

Elektrik enerjisi, yüksek sıcaklık oluşturma ve kıvılcım çıkarma potansiyeli nedeniyle birçok yangının temel nedenidir.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.8 gereği, işverenler elektrik kaynaklı yangın risklerini belirlemeli ve önleyici tedbirleri planlamalıdır.

Elektrik kaynaklı yangınların başlıca nedenleri:

  • Aşırı akım veya kısa devre,
  • Yalıtım hatası,
  • Gevşek bağlantılar veya oksitlenmiş klemensler,
  • Aşırı yüklenme ve hatalı kablo kesiti seçimi,
  • Kaçak akımlar,
  • Ark oluşumu ve kıvılcım sıçraması,
  • Uygun olmayan sigorta veya kesici kullanımı.

Bu tür yangınlarda, ısı artışı genellikle gizli şekilde gelişir ve fark edildiğinde çoktan alevlenme başlamış olabilir.

4.2. Elektrik Arkı (Ark Flash) ve Tehlikeleri

Elektrik arkı, iki iletken arasındaki yalıtım bozulduğunda, hava yoluyla oluşan yüksek sıcaklıklı elektrik boşalmasıdır.
Ark sıcaklığı 5.000–20.000 °C arasında olabilir.
Bu durum, hem yangın hem de patlama riskini beraberinde getirir.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60’a göre, gerilim altında yapılan çalışmalarda uygun mesafe, koruyucu bariyer ve KKD kullanılmadan ark oluşabilecek bölgeye yaklaşmak yasaktır.

Ark Tehlikesinin Sonuçları:

  • Ciddi yanıklar, körlük, işitme kaybı,
  • Pano veya kablo patlaması,
  • Yangın ve ikincil kazalar (örneğin panik kaynaklı düşme),
  • Elektrik tesisatının devre dışı kalması.

4.3. Ark Oluşumunu Önleme Yöntemleri

Ark riskini ortadan kaldırmak veya azaltmak için tasarım, işletme ve bakım aşamalarında aşağıdaki tedbirler alınmalıdır:

Tasarım Aşaması:

  • Pano ve kabinlerde ark dayanımlı yapı tercih edilmelidir (IEC 61439 standardı).
  • Elektrik bağlantı noktaları titreşimden etkilenmeyecek şekilde monte edilmelidir.
  • Uygun kesitte ve yalıtım sınıfında kablo seçimi yapılmalıdır.

İşletme Aşaması:

  • Yük altında anahtarlama işlemi yapılmamalıdır.
  • Kaçak akım röleleri ve sigortalar doğru seçilmelidir.
  • Panolarda temizlik yapılırken iletken parçalarla temas edilmemelidir.

Bakım Aşaması:

  • Tüm bağlantılar periyodik olarak sıkılmalı ve termal kamera ile sıcaklık artışı kontrol edilmelidir.
  • Oksitlenmiş yüzeyler zımparalanarak temizlenmelidir.
  • Ark geçmişi olan devrelerde izolasyon yenilenmelidir.

4.4. Patlama Riski Olan Ortamlarda Elektrik Tesisatı

Yanıcı gaz, buhar veya toz bulunan ortamlarda elektriksel ark ve kıvılcım, patlama riski yaratır.
Bu alanlar mevzuatta “patlayıcı ortam” olarak tanımlanır.

Patlamadan Korunma Dokümanı, “Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik” (m.10) uyarınca her işyeri tarafından hazırlanmalıdır.

Bu tür alanlarda alınması gereken önlemler:

  • Elektrik tesisatı Ex-proof (patlamaya dayanıklı) malzemeden yapılmalıdır.
  • Kablolar alev yürütmez özellikte olmalıdır.
  • Aydınlatma armatürleri, anahtarlar ve prizler kıvılcım çıkarmayan tipte olmalıdır.
  • Topraklama sistemleri statik elektriği boşaltacak şekilde tesis edilmelidir.
  • Patlama bölgeleri (Zone 0, Zone 1, Zone 2) uygun biçimde işaretlenmelidir.

Bu önlemler, ATEX Direktifleri’ne paralel olarak Türk mevzuatında zorunlu hale getirilmiştir.

4.5. Elektrik Yangınlarında Kullanılacak Söndürme Maddeleri

Elektrik yangınlarında su veya iletken sıvılar kullanılmaz.
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik m.98 ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.9 hükümlerine göre, uygun söndürme maddeleri şunlardır:

Söndürme Maddesi

Kullanım Alanı

Özellik

CO₂ (Karbondioksit)

Elektrik panoları, motorlar, jeneratörler

Elektriği iletmez, iz bırakmaz

Kuru Kimyevi Toz (ABC tipi)

Tüm elektrikli cihazlar

Hızlı etki, geniş kullanım alanı

FM-200, NOVEC 1230 gazı

Veri merkezleri, pano odaları

Elektronik sistemlere zarar vermez

Halon Alternatifleri

Özel odalar

Çevre dostu ve etkili

Söndürme işlemi sırasında enerji mutlaka kesilmeli, aksi takdirde yeniden tutuşma veya elektrik çarpması riski doğar.

4.6. Elektrik Yangınlarına Müdahale Sırası

Elektrik kaynaklı yangınlarda müdahale sırası, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.11 uyarınca şu şekilde olmalıdır:

  1. Enerji Kesilmesi:
    Ana şalterden veya kesici üzerinden enerji güvenli şekilde kesilir.
  2. Kişisel Güvenliğin Sağlanması:
    Çalışanlar güvenli bölgeye çekilir, kimse panik halinde kablo veya pano kısmına yaklaşmaz.
  3. Uygun Söndürücü Seçimi:
    CO₂ veya kuru kimyevi tozlu tüp kullanılır.
  4. Yangının Bildirilmesi:
    İşyerinin acil durum ekibi ve itfaiye haberdar edilir.
  5. Olay Sonrası Değerlendirme:
    Enerji tekrar verilmeden önce tesis mühendisince güvenlik kontrolü yapılır.

Bu sıranın dışına çıkılması, özellikle enerjisi kesilmemiş sistemlerde, ikincil kazaların yaşanmasına neden olabilir.

4.7. Yangın Algılama ve Uyarı Sistemleri

Elektrik tesislerinde yangın algılama sistemleri, erken uyarı açısından kritik öneme sahiptir.
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik m.75 gereği, elektrik pano odaları, jeneratör daireleri ve kablo galerilerinde algılama sistemi zorunludur.

Bu sistemler:

  • Duman, sıcaklık veya alev sensörleri ile yangını tespit eder,
  • Olası risk durumunda enerji otomatik olarak kesilebilir,
  • Acil durum aydınlatması devreye girer,
  • Alarm sinyali hem sesli hem görsel olarak çalışanlara bildirilir.

4.8. Elektrik Arkı ve Yangına Karşı Kişisel Korunma

Ark ve yangın riski olan ortamlarda çalışanların özel kişisel koruyucu donanımlarla korunması gerekir.
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (Ek-II) kapsamında:

  • Alev geciktirici ve ark dayanımlı iş elbiseleri,
  • Elektrik arkına dayanıklı yüz siperliği,
  • Antistatik ayakkabılar,
  • Isıya dayanıklı eldivenler kullanılmalıdır.

Bu donanımlar IEC 61482 standardına uygun olmalıdır.
Uygun olmayan kumaşlar (örneğin sentetik polyester) ark sırasında eriyerek ciltle birleşir ve ciddi yanıklara neden olur.

4.9. Elektrik Kaynaklı Patlama Sonrası İlk Müdahale

Elektrik arkı veya patlama sonrası yapılacak müdahaleler dikkatli planlanmalıdır.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.13 gereği, ilk müdahale ekipleri eğitimli olmalıdır.

İlk müdahale adımları:

  1. Alanın enerjisi kesilir.
  2. Yaralılara çıplak elle dokunulmaz.
  3. İlk yardım ekibi çağrılır.
  4. Elektrik yanıklarında su kullanılmaz; steril örtüyle kaplama yapılır.
  5. Alan güvenlik şeridiyle kapatılır.
  6. Olay inceleme ekibi çağrılarak neden analizi yapılır.

Her olaydan sonra “Kaza İnceleme ve Düzeltici Faaliyet Raporu” hazırlanmalı, tekrarını önleyici önlemler belirlenmelidir.

4.10. Elektrik Kaynaklı Yangın ve Ark Tatbikatları

Tatbikatlar, elektrik kaynaklı acil durumlara hazırlık sağlar.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.11/2 gereği, her işyeri yılda en az bir kez tatbikat yapmalıdır.

Tatbikatlarda:

  • Gerçekçi senaryolar (örneğin pano yangını, kablo arkı) uygulanmalı,
  • Enerji kesme, söndürme, tahliye ve iletişim süreçleri test edilmelidir,
  • Eksiklikler tatbikat sonrası raporlanmalıdır.

Tatbikat raporları 5 yıl boyunca işyerinde muhafaza edilir ve denetimlerde ibraz edilir.

5. BÖLÜM: TOPRAKLAMA, ELEKTRİKSEL ÖLÇÜMLER VE PERİYODİK KONTROLLER

5.1. Topraklamanın Tanımı ve Önemi

Topraklama, bir elektrik tesisatında gerilim altında olmayan iletken kısımların, belirli bir direnç üzerinden doğrudan toprağa bağlanması işlemidir.
Bu işlem, yalıtım hatası veya kaçak akım gibi durumlarda akımın insan vücudu yerine güvenli şekilde toprağa akmasını sağlar.

Topraklama sistemi; hem çalışan güvenliği hem de ekipmanların korunması açısından temel güvenlik unsurudur.
Bu sistem, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ile ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.

Topraklama olmaması veya yetersizliği durumunda şu riskler doğar:

  • Elektrik çarpması ve ölüm,
  • Ekipman arızaları, yangın,
  • Kaçak akımlar nedeniyle enerji kaybı,
  • Ölçüm cihazlarında hata, kontrol sistemlerinde sapma.

5.2. Topraklama Türleri ve Uygulama Alanları

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği m.4–m.8 uyarınca, topraklama sistemleri kullanım amacına göre dört ana gruba ayrılır:

  1. Koruma Topraklaması:
    Elektrikli cihazların metal gövdelerinin toprağa bağlanmasıdır.
    Amaç, gövdeye kaçak akım geldiğinde dokunan kişinin çarpılmasını önlemektir.
  2. İşletme Topraklaması:
    Elektrik sisteminin bir noktasının (örneğin nötr hattının) toprağa bağlanmasıdır.
    Sistem dengesini sağlar, kısa devre akımlarını kontrol eder.
  3. Yıldırımdan Korunma Topraklaması:
    Paratoner veya yakalama sistemleriyle yıldırım akımını toprağa iletir.
    Yüksek gerilim darbelerinin bina içine geçmesini engeller.
  4. Fonksiyon (Sinyal) Topraklaması:
    Haberleşme ve otomasyon sistemlerinde parazitleri önlemek için kullanılır.

Bu sistemler genellikle aynı toprak elektrodu üzerinde eşpotansiyel baralar ile birleştirilir.

5.3. Topraklama Direnci ve Sınır Değerler

Topraklama direncinin, belirlenen sınır değerlerin altında olması zorunludur.
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği Ek-D’ye göre bu değerler:

Tesis Türü

Maksimum İzin Verilen Topraklama Direnci (Ω)

Alçak gerilim tesisleri

5 Ω

Jeneratör ve motor gövdeleri

2 Ω

Bilgi işlem, haberleşme sistemleri

1 Ω

Yıldırımdan korunma sistemi

10 Ω

Direnç değeri, toprak yapısına, nem oranına ve kullanılan elektrot malzemesine bağlı olarak değişebilir.
Bu nedenle ölçüm sonuçları mevsimsel olarak farklılık gösterebilir.

5.4. Topraklama Sisteminin Bileşenleri

Bir topraklama sistemi, yönetmelik m.9’a göre şu temel elemanlardan oluşur:

  • Topraklayıcı (Elektrot):
    Toprağa gömülen iletken çubuk, levha veya şerit.
    Malzemesi genellikle galvanizli çelik veya bakırdır.
  • Topraklama İletkeni:
    Elektrodu eşpotansiyel bara veya cihaz gövdesine bağlayan iletkendir.
  • Eşpotansiyel Bara:
    Tesisin farklı topraklama noktalarını aynı potansiyelde tutar.
  • Bağlantı Elemanları:
    Klemens, kelepçe veya lehim bağlantıları.
    Korozyona dayanıklı olmalıdır.

Bu elemanlar IEC 60364-5-54 standardına uygun malzemelerden seçilmelidir.

5.5. Topraklama Ölçüm Yöntemleri

Topraklama sisteminin etkinliğini doğrulamak için periyodik olarak ölçüm yapılır.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III bu kontrolleri zorunlu kılmıştır.

Temel ölçüm yöntemleri:

  1. Üç Elektrot (Fall-of-Potential) Yöntemi:
    En yaygın yöntemdir.
    Topraklayıcıya akım gönderilir, potansiyel fark ölçülerek direnç hesaplanır.
  2. İki Elektrot Yöntemi:
    Yardımcı topraklayıcı kullanılarak yapılır, daha basit ancak hassasiyeti düşüktür.
  3. Klemp (Pens) Ölçüm Yöntemi:
    Devreyi kesmeden ölçüm yapılabilir.
    Özellikle işletme sırasında tercih edilir.
  4. Eşpotansiyel Bara Ölçümü:
    Bara ve ekipman arasındaki direnç ölçülür, bağlantı sürekliliği kontrol edilir.

Ölçümler yetkili elektrik mühendisi veya teknik eleman tarafından yapılmalıdır.
Sonuçlar “Topraklama Ölçüm Raporu” olarak düzenlenir.

5.6. Elektriksel İzolasyon ve Süreklilik Ölçümleri

İzolasyon ölçümleri, yalıtkan malzemenin elektrik akımına karşı direncini belirler.
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.27 uyarınca, her yeni tesisin devreye alınmadan önce izolasyon testinden geçmesi zorunludur.

İzolasyon Ölçümü İlkeleri:

  • Gerilim altında yapılmaz.
  • Megger cihazı kullanılır (500–1000 V DC).
  • Ölçüm sonucu 1 MΩ’un altına düşmemelidir.
  • Düşük değer, yalıtım hatası veya nemli ortam göstergesidir.

Süreklilik testleri ise, topraklama ve koruma iletkenlerinin kopukluk içermediğini doğrulamak için yapılır.

5.7. Kaçak Akım Rölesi (RCD) Testleri

Kaçak akım koruma röleleri (RCD), insan hayatını koruyan en kritik cihazlardandır.
Bu cihazlar, fark akım belirli bir eşiği (genellikle 30 mA) geçtiğinde devreyi milisaniyeler içinde açar.

Yönetmelik Dayanağı:
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III.
RCD’lerin yılda en az bir kez test edilmesi zorunludur.

Test Adımları:

  1. Test cihazı RCD çıkışına bağlanır.
  2. Fark akım değeri artırılarak açma süresi ölçülür.
  3. Açma süresi 200 ms’yi geçmemelidir.
  4. Test sonrası sonuçlar kayıt altına alınır.

RCD test butonu (T) aylık olarak kullanıcı tarafından da kontrol edilmelidir.

5.8. Termal Kamera ve Görsel Kontroller

Termal kamera kontrolleri, elektrik panolarında ve bağlantı noktalarında ısı artışını tespit etmek için kullanılır.
Bu yöntem, ark veya gevşek bağlantı kaynaklı yangınları erken tespit etmede etkilidir.

Uygulama Esasları:

  • Enerji altında, uygun KKD ile yapılmalıdır.
  • Kablo bağlantı noktaları, sigorta ve kesiciler kontrol edilir.
  • Sıcaklık farkı 10°C’den fazla olan bölgeler raporlanır.
  • Görsel kontrollerle birlikte değerlendirilir.

Bu kontrollerin periyodik olarak yapılması, işletme güvenliğini artırır ve arıza maliyetlerini düşürür.

5.9. Ölçüm ve Kontrol Periyotları

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III uyarınca, elektrik tesisatında yapılması gereken periyodik kontroller aşağıdaki gibidir:

Kontrol Türü

Periyot

Yapan Kişi

Topraklama ölçümü

1 yıl

Elektrik mühendisi / teknik eleman

İzolasyon direnci ölçümü

1 yıl

Elektrik mühendisi / teknik eleman

Kaçak akım rölesi testi

1 yıl

Elektrik mühendisi / teknik eleman

Termal kamera kontrolü

6 ay – 1 yıl

Yetkili teknik personel

Pano ve tesisat görsel kontrolü

3 ay

Bakım personeli

Bu ölçümlerin sonuçları raporlanmalı, işyerinde dosyalanmalı ve iş müfettişlerine ibraz edilmelidir.

5.10. Topraklama ve Ölçüm Raporlarının Saklanması

Her yapılan ölçüm, test ve kontrol sonucunda düzenlenen raporlar, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.7/3 uyarınca en az beş yıl süreyle işyerinde saklanmak zorundadır.

Raporlarda aşağıdaki bilgiler bulunmalıdır:

  • Ölçümü yapan kişinin adı, unvanı, imzası,
  • Kullanılan cihazın marka, model ve kalibrasyon bilgisi,
  • Ölçüm tarihi ve yeri,
  • Ölçüm sonucu ve değerlendirme,
  • Alınması gereken düzeltici önlemler.

Raporlar, İSG dosyasına dahil edilir ve denetimlerde “Elektriksel Güvenlik Dosyası” başlığı altında sunulur.

6. BÖLÜM: ELEKTRİKLE ÇALIŞMALARDA ACİL DURUM YÖNETİMİ, İLK YARDIM VE KURTARMA PROSEDÜRLERİ

6.1. Elektrik Kazalarında Acil Durumun Tanımı

Elektrikle ilgili bir acil durum; elektrik çarpması, ark patlaması, yangın veya enerji kesintisi gibi olayların çalışan sağlığına ya da tesis güvenliğine tehdit oluşturduğu durumdur.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.5 gereği, işveren her işyeri için bu tür senaryolara yönelik özel acil durum planları hazırlamak zorundadır.

Acil durum planında özellikle şu riskler dikkate alınmalıdır:

  • Elektrik çarpması ve yanıklar,
  • Elektrik arkı sonucu yaralanmalar,
  • Elektrik panosu veya kablo yangınları,
  • Enerji kesintisi nedeniyle ekipman arızası,
  • Kapalı alanda elektrikli el aletleriyle çalışma kaynaklı tehlikeler.

6.2. Elektrik Kazalarına Karşı Acil Durum Organizasyonu

Acil durum organizasyonu, işyerinde görev, yetki ve sorumlulukları net biçimde tanımlayan yapıdır.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.11 bu yapının kurulmasını zorunlu kılar.

Acil durum ekibinin bileşenleri:

  • Acil durum yöneticisi: İşveren veya vekili, koordinasyondan sorumludur.
  • Elektrik müdahale ekibi: Elektrik işletme sorumlusu ve bakım personelinden oluşur.
  • İlk yardım ekibi: Temel yaşam desteği eğitimi almış çalışanlardan seçilir.
  • Yangınla mücadele ekibi: Uygun yangın söndürme cihazlarını kullanarak müdahale eder.
  • Tahliye ekibi: Çalışanların güvenli şekilde uzaklaştırılmasını sağlar.

Her ekip, görevini işyeri acil durum planında imza karşılığı kabul etmelidir.

6.3. Elektrik Kazasında Yapılacak İlk Müdahale

Elektrik kazası meydana geldiğinde öncelikli hedef, akımı kesmek ve kazazedeyi güvenli şekilde ayırmak olmalıdır.

Yönetmelik Dayanağı:
6331 sayılı Kanun m.11 ve Acil Durumlar Yönetmeliği m.8.

Müdahale adımları:

  1. Enerjiyi Kes:
    Ana şalter, sigorta veya fiş üzerinden enerji kesilir.
    Enerji kesilemezse, kazazedeye yalıtkan malzeme (tahta çubuk, kuru halı, plastik saplı alet) aracılığıyla dokunmadan uzaklaştırma yapılır.
  2. Temas Etme:
    Enerji tamamen kesilmeden kazazedeye kesinlikle dokunulmaz.
  3. Kazazedenin Durumunu Değerlendir:
    Bilinç, solunum ve nabız kontrol edilir.
  4. 112 Acil Çağrı Merkezi’ni Ara:
    Olayın elektrik kaynaklı olduğu özellikle belirtilmelidir.
  5. Temel Yaşam Desteği Uygula (gerekiyorsa):
    Solunum veya nabız yoksa, 30 göğüs basısı + 2 suni solunum oranıyla CPR uygulanır.
  6. Yanık veya yara varsa:
    Elektrik yanıkları genellikle derin dokulardadır; soğuk suyla değil, steril örtüyle kapatma yapılmalıdır.

6.4. Elektrik Yanıklarında İlk Yardım Esasları

Elektrik yanıkları diğer yanıklardan farklıdır; çünkü giriş ve çıkış noktaları üzerinden vücut içinde doku tahribatı oluşturur.

İlk yardım adımları:

  • Yaralı güvenli alana alınır, enerji kesilmeden yaklaşılmaz.
  • Kıyafetler çıkarılmaz; erimiş kumaş deriye yapışmış olabilir.
  • Yanık bölgesi steril, kuru bezle kaplanır.
  • Şok gelişimini önlemek için yaralı düz yatırılır, ayaklar 30 cm kaldırılır.
  • Bilinç kaybı varsa, solunum yolu açık tutulur.
  • Su, krem veya pamuk uygulanmaz.

Yanık derinse veya vücudun %10’undan fazlasını kaplıyorsa, tıbbi yardım beklenmelidir.

6.5. Elektrik Arkı veya Patlama Sonrası Müdahale

Elektrik arkı sonrası olay yerinde yüksek sıcaklık, duman ve gaz oluşabilir.
Acil Durumlar Yönetmeliği m.13 gereği, müdahale yalnızca eğitimli ekip tarafından yapılmalıdır.

Müdahale adımları:

  1. Enerji tamamen kesilir.
  2. Alan havalandırılır, duman solunmaz.
  3. Göz ve yüz yanıkları varsa, gözler steril gazlı bezle kapatılır.
  4. Giysiler alev aldıysa, dur, yat, yuvarlan kuralı uygulanır.
  5. Yaralı, sıcak yüzeylerden uzaklaştırılır.
  6. Olay yeri güvenlik şeridiyle çevrilir.

Bu tür olaylardan sonra tesis yeniden enerjilendirilmeden önce mühendis tarafından elektriksel güvenlik analizi yapılmalıdır.

6.6. Kapalı Alanlarda Elektrikle Çalışmalarda Kurtarma

Kapalı alanlarda (örneğin tünel, tank, bodrum) elektrikli ekipmanla yapılan çalışmalarda risk çok daha yüksektir.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.8 bu ortamlarda özel önlemler alınmasını zorunlu kılar.

Kurtarma prosedürü:

  • Kapalı alanda yalnız çalışmak yasaktır.
  • Dışarıda sürekli gözetim altında bir kişi bulunmalıdır.
  • Oksijen yetersizliği veya gaz kaçağı ihtimaline karşı ortam ölçümleri yapılmalıdır.
  • Kurtarma ekibi, izolasyon eldiveni, başlık, halat ve solunum cihazı kullanmalıdır.
  • Kurtarma sırasında enerjinin kesildiği doğrulanmalıdır.

Kapalı alanlarda elektrik kazaları genellikle hem çarpma hem boğulma riskiyle birleşir, bu nedenle ikili müdahale planı hazırlanmalıdır.

6.7. Elektrik Kazası Sonrası Olay Yeri Güvenliği

Kazadan sonra ikinci bir olayın yaşanmaması için olay yeri kontrol altına alınmalıdır.

Uygulama Adımları:

  • Enerji kesik olmasına rağmen pano, kablo veya cihazlara dokunulmaz.
  • Kaçak akım riski olan bölgeler yalıtkan şeritlerle çevrilir.
  • Yetkisiz kişilerin alana girişi engellenir.
  • Olay fotoğrafla belgelenir, ekipmanlar incelenmek üzere mühürlenir.
  • Sadece yetkili teknik personel inceleme yapabilir.

Bu yaklaşım, İş Kazalarının Bildirimi ve Soruşturulması süreçleriyle de doğrudan bağlantılıdır (Kanun m.14).

6.8. Elektrik Kaynaklı Acil Durum Tatbikatları

Acil durum planının etkinliği, tatbikatlarla test edilmelidir.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.11/2’ye göre, işyerleri yılda en az bir kez tatbikat yapmakla yükümlüdür.

Elektrik odaklı tatbikat senaryoları:

  • Pano yangını,
  • Trafo arızası ve enerji kesintisi,
  • Elektrik çarpması ve kurtarma uygulaması,
  • Ark patlaması sonucu tahliye.

Tatbikat sonrası rapor hazırlanır, eksiklikler ve iyileştirme önerileri değerlendirilir.
Bu raporlar 5 yıl süreyle saklanır.

6.9. İlk Yardım Eğitimi ve Belgelendirme

Her işyerinde yeterli sayıda temel ilk yardım eğitimi almış çalışan bulunmalıdır.
Bu zorunluluk, İlk Yardım Yönetmeliği m.16 hükmüne dayanmaktadır.

Eğitim Süreci:

  • Eğitimi yalnızca Sağlık Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş kurumlar verebilir.
  • Eğitim sonunda “İlk Yardımcı Sertifikası” düzenlenir.
  • Az tehlikeli işyerlerinde her 20 çalışanda 1, tehlikeli işyerlerinde her 15 çalışana kadar 1, çok tehlikeli işyerlerinde her 10 çalışana kadar 1 ilk yardımcı bulundurulmalıdır.

Elektrikle çalışmalarda görev yapan ekiplerin tamamı, bu sertifikaya sahip olmalıdır.

6.10. Elektrik Kazalarının Bildirimi ve Kayıt Tutma

Her elektrik kazası, 6331 sayılı Kanun m.14 gereği kayıt altına alınmalı ve Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilmelidir.
Ayrıca ramak kala olaylar da analiz edilmelidir.

Kayıt formunda bulunması gereken bilgiler:

  • Olay tarihi, saati ve yeri,
  • Yaralanan kişi bilgileri,
  • Olayın nedeni (örneğin izolasyon hatası, ark, gevşek bağlantı),
  • Kullanılan ekipman,
  • Alınan önlemler,
  • Tekrarlamayı önleyici faaliyetler.

Bu kayıtlar, İSG kurulu tarafından incelenir ve düzeltici-önleyici faaliyet planına dönüştürülür.

7. BÖLÜM: ELEKTRİK TESİSLERİNDE BAKIM, ONARIM VE YETKİLENDİRİLMİŞ PERSONEL UYGULAMALARI

7.1. Bakım ve Onarımın İş Güvenliği Açısından Önemi

Elektrik tesislerinde bakım ve onarım çalışmaları, tesis güvenliğinin ve işletme sürekliliğinin temel unsurlarıdır.
Bu faaliyetler, doğrudan gerilimle temas, ark riski, izolasyon hataları ve mekanik yaralanmalar gibi tehlikeleri içerir.
Bu nedenle 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4, m.5 ve m.10 uyarınca, bakım faaliyetleri öncesinde özel güvenlik tedbirlerinin planlanması zorunludur.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II’de, iş ekipmanlarının güvenli şekilde bakımının yapılması ve enerji kaynaklarının kontrol altına alınması (kilitleme–etiketleme) açıkça tanımlanmıştır.

7.2. Bakım Türleri ve Risk Farklılıkları

Bakım çalışmaları işin niteliğine göre üç ana gruba ayrılır:

  1. Planlı (Periyodik) Bakım:
    Önceden belirlenmiş takvime göre yapılan kontrol, test ve temizlik işlemleridir.
    Amaç arıza oluşmadan önlem almaktır.
    Bu tür bakımlar, genellikle enerji kesilmiş sistemlerde yapılır.
  2. Arıza (Kestirilemeyen) Bakım:
    Beklenmedik ekipman arızalarının giderilmesidir.
    Zaman baskısı nedeniyle hatalı müdahaleler riski yüksektir.
  3. Revizyon ve Modernizasyon Bakımı:
    Sistemde parça değişimi veya kapasite artırımı gibi kapsamlı işlemleri içerir.
    Genellikle çoklu ekip çalışması gerektirir.

Her bakım türü için ayrı risk değerlendirmesi (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.8) yapılmalı ve uygun güvenlik izin formu düzenlenmelidir.

7.3. Bakım-Onarım Çalışmalarında Hazırlık Aşamaları

Bakım veya onarım işlemine başlamadan önce, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60 ve İş Ekipmanları Yönetmeliği m.7 kapsamında şu adımlar izlenmelidir:

  1. Enerjinin Kesilmesi:
    Ana şalter veya kesici devre dışı bırakılmalı, enerji tekrar verilmemesi için kilitleme yapılmalıdır.
  2. Kilitleme ve Etiketleme (LOTO):
    Her çalışan kendi kişisel kilidini takmalı, “Çalışma Var – Enerji Verme” etiketi görünür şekilde asılmalıdır.
  3. Gerilim Yokluğu Kontrolü:
    Uygun ölçü aletiyle enerji tamamen kesildiği doğrulanmalıdır.
  4. Topraklama ve Kısa Devreleme:
    Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ne uygun şekilde yapılmalıdır.
  5. Güvenli Çalışma Alanı Belirleme:
    Bariyer ve uyarı levhaları ile çalışma alanı sınırlandırılmalıdır.
  6. KKD Kontrolü:
    Eldiven, yalıtkan paspas, kask, ark dayanımlı giysi vb. kişisel koruyucular eksiksiz olmalıdır.

7.4. Bakım-Onarım Personelinin Yetkinliği

Bakım-onarım faaliyetleri yalnızca yetkili, ehliyetli ve eğitilmiş personel tarafından yürütülmelidir.

Mevzuat Dayanakları:

  • İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.5
  • Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60
  • 6331 sayılı Kanun m.17 (Eğitim Zorunluluğu)

Yetkilendirme Kriterleri:

  • Elektrik Mühendisi, Tekniker veya Teknisyen belgesine sahip olmak,
  • Elektrik İşletme Sorumlusu tarafından yazılı olarak görevlendirilmek,
  • LOTO, topraklama, izolasyon ve acil durum prosedürlerinde eğitimli olmak,
  • Kişisel koruyucu donanım kullanımında yeterlilik göstermek.

Yetkisiz personelin müdahalesi hem idari yaptırım hem de cezai sorumluluk doğurur.

7.5. Elektrik Panolarında Bakım Güvenliği

Elektrik panoları, enerji dağıtımının merkezi olduğundan, bakım sırasında en yüksek riskli alanlardan biridir.
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.32’ye göre, panolarda bakım yapılırken:

  • Enerji mutlaka kesilmeli,
  • Canlı kısımlara temas engellenmeli,
  • Koruyucu plakalar çıkarılmışsa bariyerlerle sınırlandırılmalı,
  • Panonun iç sıcaklığı ve izolasyonu kontrol edilmelidir,
  • Ark riski için uygun mesafe (minimum 30 cm) korunmalıdır.

Enerji altında çalışma yalnızca çok özel koşullarda (örneğin kesinti yapılamayan sistemlerde) ve yazılı izin alınarak yapılabilir.

7.6. Taşınabilir Ekipmanların Bakım ve Kontrolleri

Taşınabilir el aletleri ve uzatma kabloları, özellikle inşaat ve bakım işlerinde elektrik kazalarının önemli kaynağıdır.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II madde 2.15 gereği:

  • Her kullanımdan önce görsel kontrol yapılmalıdır.
  • İzolasyon hasarı, gevşek bağlantı veya fiş deformasyonu varsa cihaz kullanılmamalıdır.
  • Uzatma kabloları ezilmelere karşı korunmalı, tamburlar tam açılarak kullanılmalıdır.
  • 42 V (SELV) sistemleri tercih edilmelidir.
  • Periyodik kontroller kayıt altına alınmalıdır.

Ayrıca cihazların etiketinde üretici bilgisi, gerilim değeri ve CE işareti bulunmalıdır.

7.7. Gerilim Altında Bakım (Canlı Çalışma)

Canlı çalışma, yani gerilim altındaki sistemlerde yapılan bakım, yalnızca özel eğitim almış ve yetkilendirilmiş kişilerce yapılabilir.
Bu tür çalışmaların esasları Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60–61’de belirtilmiştir.

Gerilim Altında Çalışma Şartları:

  • Yazılı iş emri bulunmalı,
  • Çalışma yalnızca zorunlu hallerde yapılmalı,
  • En az iki personel görev almalı,
  • İzolasyonlu araç ve donanım kullanılmalı (sopa, pense, eldiven),
  • Çalışma sırasında sürekli gözlemci bulundurulmalı,
  • Hava koşulları (yağış, nem, rüzgâr) uygun olmalıdır.

İzin verilmeyen durumlar:

  • 1 kV üzeri sistemlerde çıplak elle çalışma,
  • Nemli veya metal yüzeyli alanlarda bakım,
  • Yetersiz aydınlatma koşulları,
  • Yetkisiz personel müdahalesi.

7.8. Bakım-Onarım Sonrası Kontroller

Bakım tamamlandığında sistem hemen enerjilendirilmez.
İş Ekipmanları Yönetmeliği m.7/2 uyarınca, bakım sonrası kontrol prosedürü uygulanmalıdır:

  1. Topraklama sürekliliği kontrol edilir.
  2. Tüm bağlantılar sıkılık yönünden denetlenir.
  3. İzolasyon direnci ölçümü yapılır.
  4. Koruma röleleri ve sigortalar test edilir.
  5. Enerji verilmeden önce “LOTO” kilitleri kaldırılır.
  6. İşletme sorumlusunun onayı alınmadan enerji verilmez.

Bu işlemler tamamlanmadan enerji verilmesi ciddi güvenlik ihlali sayılır.

7.9. Bakım-Onarım Raporlaması

Her bakım veya onarım faaliyeti, yazılı bir bakım raporu ile kayıt altına alınmalıdır.
Bu zorunluluk, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.7/3 hükmüne dayanır.

Rapor İçeriği:

  • İşin türü, tarihi ve süresi,
  • Enerji kesilme ve kontrol bilgileri,
  • Ölçüm sonuçları,
  • Kullanılan yedek parçalar,
  • Uygulanan güvenlik önlemleri,
  • Katılan personel listesi ve imzaları.

Bu raporlar, Elektrik İşletme Sorumlusu tarafından onaylanır ve işyerinde 5 yıl süreyle saklanır.

7.10. Yetkilendirme Belgeleri ve Periyodik Denetim

Elektrik tesislerinde bakım ve işletme faaliyetleri, yalnızca yetkili mühendis sorumluluğunda yapılabilir.
Bu yükümlülük Elektrik Mühendisleri Odası Yönetmelikleri ve Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60 ile belirlenmiştir.

Yetkilendirme Süreci:

  • İşletme sahibi veya işveren, elektrik işletme sorumlusu ile sözleşme yapar.
  • Sorumluluk belgesi, EMO’ya onaylatılır.
  • Denetimler sırasında bu belgeler ibraz edilir.
  • İşletme sorumlusu yılda en az bir defa tesisin güvenlik raporunu sunar.

Bu sistem, hem teknik sorumluluğun belgelenmesini hem de hukuki koruma sağlar.

8. BÖLÜM: ELEKTRİK TESİSLERİNDE İŞARETLEME, UYARI SİSTEMLERİ VE DOKÜMANTASYON YÖNETİMİ

8.1. İşaretleme ve Etiketleme Sistemlerinin Amacı

Elektriksel işaretleme ve uyarı sistemleri, çalışanların tehlikeleri fark etmesini, doğru ekipmanı kullanmasını ve yanlış müdahaleleri önlemesini sağlar.
Bu sistem, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.10 (risklerin kontrolü) ve İş Sağlığı ve Güvenliği İşaretleri Yönetmeliği (Resmî Gazete: 23.12.2013) kapsamında zorunludur.

Amaç:

  • Elektrik tehlikelerine karşı farkındalık oluşturmak,
  • Yetkisiz kişilerin müdahalesini önlemek,
  • Acil durumlarda hızlı ve doğru yönlendirme yapmak,
  • LOTO ve bakım süreçlerini desteklemek.

İşaretleme sistemi olmadan yapılan bir elektrik çalışması, mevzuat açısından risk kontrolü eksikliği sayılır.

8.2. Elektrik Tesislerinde Kullanılan Temel Uyarı İşaretleri

İş Sağlığı ve Güvenliği İşaretleri Yönetmeliği Ek-II uyarınca, elektrikle ilgili uyarı levhaları aşağıdaki şekilde olmalıdır:

İşaret Türü

Renk / Şekil

Anlamı

⚡ Elektrik Tehlikesi

Sarı zemin, siyah üçgen

Yüksek gerilim veya canlı kısım uyarısı

🚷 Yetkisiz Girmek Yasaktır

Beyaz zemin, kırmızı daire ve çizgi

Sadece yetkili personel erişebilir

🧤 Kişisel Koruyucu Donanım Kullan

Mavi daire

İzolasyon eldiveni, vizör, ayakkabı kullanımı zorunlu

🔥 Yangın Söndürücü Konumu

Kırmızı dikdörtgen

CO₂ veya kuru kimyevi toz tüpünün yeri

🧯 Yangın Alarmı / Acil Durdurma

Kırmızı buton

Enerji kesme veya alarm butonunun konumu

Levhalar, pano girişlerinde, trafo odalarında, jeneratör sahalarında ve geçici çalışma alanlarında göz hizasında olacak şekilde yerleştirilmelidir.
Her levha UV dayanımlı, yanmaz malzemeden üretilmelidir.

8.3. Elektriksel Renk Kodlaması

Renk kodlaması, kabloların ve devrelerin işlevini belirleyerek karışıklığı önler.
Bu kodlama Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.22 ve IEC 60446 standardı ile uyumludur.

Standart renk kodları:

Fonksiyon

Renk

Faz iletkenleri

Kahverengi, siyah veya gri

Nötr iletken

Açık mavi

Koruma (toprak) iletkeni

Sarı-yeşil

DC (+)

Kırmızı

DC (−)

Mavi veya siyah

Eşpotansiyel hatlar

Yeşil

Kontrol devresi

Turuncu veya mor

Renk kodlamasının tutarlılığı özellikle bakım-onarım çalışmalarında hayati önem taşır.
Yanlış renk kullanımı, çalışanların hatalı bağlantı yapmasına ve dolaylı temasa neden olabilir.

8.4. Elektrik Panolarında Etiketleme Kuralları

Elektrik panoları, karmaşık sistemlerin merkezidir.
Bu nedenle Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.32 gereği panolarda aşağıdaki etiketleme kuralları uygulanmalıdır:

  1. Pano Kimlik Etiketi:
    Pano adı, devre numarası, gerilim seviyesi ve besleme noktası yazılmalıdır.
    Örnek: Pano Adı: Dağıtım Panosu DP-02 / Gerilim: 400V AC / Besleme: Ana Şalter AS-01
  2. Devre Etiketleri:
    Her sigorta veya kesici altında, hangi bölge veya makineyi beslediği açıkça yazılmalıdır.
  3. Uyarı Etiketleri:
    • “Çalışma Var – Enerji Verme”
    • “Yüksek Gerilim Tehlikesi”
    • “Sadece Yetkili Personel” ibareleri sabit olmalıdır.
  4. Enerji Akışı Yönü Etiketi:
    Akış yönü okla gösterilmelidir (özellikle jeneratör bağlantılarında).
  5. Acil Durum İletişim Etiketi:
    Panonun sorumlu kişisinin adı ve telefonu pano kapağında bulunmalıdır.

Etiketler ısıya ve neme dayanıklı, okunaklı ve silinmez malzemeden yapılmalıdır.

8.5. Kablo ve Hat Etiketleme Uygulamaları

Kabloların kimliklendirilmesi hem montaj hem bakım süreçlerinde zorunludur.
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.24 uyarınca:

  • Her kablonun iki ucuna kalıcı kablo numarası takılmalıdır.
  • Kablo güzergâhı planları (şema) tesisin teknik dosyasında bulunmalıdır.
  • Yeraltı kabloları güzergâhı etiketlenmiş uyarı bandı ile korunmalıdır.
  • Hatların yönü ve çıkış noktaları kablo etiketlerinde belirtilmelidir.

Etiket Örneği:
Kablo No: K-TRF-01 / 4x95 mm² Cu / 400 V / Besleme: Trafo – Pano DP-02

Yanlış veya eksik etiketleme, özellikle arıza tespitlerinde ciddi zaman kaybı ve hata riskine yol açar.

8.6. Elektrik Tesislerinde İşaretleme ve Dokümantasyon İlişkisi

Her yapılan işaretleme veya etiketleme, teknik dokümantasyonla uyumlu olmalıdır.
Bu zorunluluk İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.7/3 ve Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.37 hükümlerinden doğar.

Tesislerde bulunması gereken temel dokümanlar:

  • Elektrik tek hat (single-line) şeması,
  • Kablo güzergâh planı,
  • Topraklama projesi,
  • Koruma devresi şeması,
  • Pano yerleşim planları,
  • Etiketleme listesi (kablocu, pano, cihaz bazında).

Bu dokümanlar hem dijital hem basılı biçimde saklanmalı ve mühendislik revizyonlarında güncellenmelidir.

8.7. LOTO (Kilitleme-Etiketleme) Belgeleri ve Görsel Uyarılar

Elektriksel bakım ve onarım sırasında uygulanan kilitleme ve etiketleme (LOTO) sistemi, yalnızca fiziksel değil görsel bir güvenlik önlemidir.

LOTO Etiketlerinde Yer Alması Gereken Bilgiler:

  • “Çalışma Var – Enerji Verme” uyarısı,
  • Çalışmayı yapan kişinin adı,
  • Çalışma tarihi ve saati,
  • İletişim numarası,
  • Sadece ilgili kişi tarafından kaldırılabileceği ibaresi.

Bu etiketler kırmızı-beyaz renklerde, suya ve ısıya dayanıklı malzemeden olmalıdır.
LOTO sisteminin etkinliği, elektrikli ekipmanlarda kaza olasılığını %90 oranında azaltır.

8.8. Acil Durum İşaretleri ve Enerji Kesme Noktaları

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.8 ve m.9 gereği, enerji kesme noktaları açıkça işaretlenmelidir.
Bu noktalar, yangın veya çarpma durumunda hızlı müdahaleye olanak sağlar.

İşaretleme Esasları:

  • Ana şalter, jeneratör ve UPS sistemleri üzerinde “Acil Durdurma – Emergency Stop” butonu olmalıdır.
  • Enerji kesme butonları kırmızı renkte, çevresi sarı zeminli olmalıdır.
  • Kesme noktasına giden yönlendirme işaretleri (oklar) asılmalıdır.
  • Bu noktaların konumu, acil durum planında belirtilmelidir.

Enerji kesme sistemleri periyodik olarak test edilmelidir (en az yılda 1).

8.9. Elektriksel Güvenlik Kayıtları ve Dosyalama

Her türlü ölçüm, bakım, test, kontrol ve etiketleme işlemi kayıt altına alınmalıdır.
Bu kayıtlar, denetimlerde hukuki belge niteliği taşır.

Güvenlik dosyasında bulunması gereken belgeler:

  1. Topraklama ölçüm raporları,
  2. İzolasyon direnci test sonuçları,
  3. Kaçak akım rölesi test belgeleri,
  4. Termal kamera analiz raporları,
  5. Panoların etiketleme çizelgesi,
  6. Bakım-onarım raporları,
  7. Eğitim ve yetkilendirme kayıtları.

Her belgenin üzerinde tarih, imza ve kontrol eden mühendis bilgisi bulunmalıdır.

8.10. Etiketleme ve Dokümantasyonun Denetimi

İş müfettişleri ve iş güvenliği uzmanları, elektrik tesisatlarının etiketleme–dokümantasyon uyumunu özellikle incelerler.
Bu kapsamda:

  • Etiketlerin okunabilirliği,
  • Uyarı levhalarının eksiksizliği,
  • Dokümanlarda son güncelleme tarihinin bulunması,
  • Revizyonların imzalı olması,
  • Dijital dosyaların erişilebilirliği denetlenir.

Eksiklikler tespit edilirse 6331 sayılı Kanun m.26 uyarınca idari para cezası uygulanabilir.

9. BÖLÜM: ELEKTRİK TESİSLERİNDE PERİYODİK DENETİM, KAYIT TUTMA VE SÜREKLİ İYİLEŞTİRME SİSTEMİ

9.1. Periyodik Denetim Kavramı ve Yasal Dayanak

Elektrik tesislerinde periyodik denetim; tesisin, ekipmanların ve koruma sistemlerinin güvenli çalışma koşullarını sürdürüp sürdürmediğini belirlemek için yapılan düzenli kontrollerdir.

Yasal Dayanaklar:

  • 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m.4 ve m.10): İşverenin işyerinde güvenli çalışma koşullarını sürdürme yükümlülüğü,
  • İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Ek-III): Elektrik tesisatı, topraklama, kaçak akım röleleri ve paratoner sistemleri için kontrol periyotlarını düzenler,
  • Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (m.10–m.12): Ölçüm ve denetim esaslarını tanımlar.

Bu mevzuatlar birlikte değerlendirildiğinde, her işyerinde yılda en az bir kez elektriksel periyodik kontrol yapılması zorunludur.

9.2. Denetim Türleri

Elektrik tesislerinde üç tür denetim yapılır:

  1. İlk (Devreye Alma) Denetimi:
    Yeni kurulan tesislerde veya büyük revizyon sonrası, sistemin standartlara uygunluğu kontrol edilir.
    Topraklama, izolasyon, kablo kesiti, pano düzeni gibi unsurlar incelenir.
  2. Periyodik (Rutin) Denetim:
    Yıllık kontrol planına göre yapılan ölçüm ve gözlemlerden oluşur.
    Raporlar, tesisin işletme sorumlusuna sunulur.
  3. Olağanüstü Denetim:
    Arıza, kaza, yangın veya değişiklik sonrasında yapılan kontrol türüdür.
    Bu denetimler riskin devam edip etmediğini belirlemek için yapılır.

Her üç denetim türü de kayıt altına alınmak zorundadır.

9.3. Denetim Kapsamı

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III uyarınca elektrik tesislerinde yapılacak denetim aşağıdaki unsurları kapsamalıdır:

  • Topraklama sistemi (koruma, işletme, yıldırımdan korunma)
  • Elektrik panoları ve dağıtım hatları
  • Sigortalar, kesiciler ve röleler
  • Kaçak akım koruma röleleri
  • İzolasyon direnci ölçümü
  • Eşpotansiyel bağlantı sürekliliği
  • Enerji kabloları güzergâhı ve mekanik koruma durumu
  • Pano iç sıcaklıklarının termal kamera ile incelenmesi
  • Acil enerji kesme sistemleri ve uyarı levhaları
  • Elektriksel yangın algılama ve söndürme sistemleri

Bu kontroller, tesisin büyüklüğüne göre birkaç saatten birkaç güne kadar sürebilir.

9.4. Denetimlerin Kim Tarafından Yapılacağı

Elektriksel periyodik kontroller yalnızca yetkili ve ehil kişiler tarafından yapılabilir.

Yetkili kişi tanımı:

  • Elektrik, elektronik veya elektrik-elektronik mühendisi,
  • Elektrik teknisyeni veya tekniker (belgelendirilmiş eğitimle),
  • Ölçüm cihazı kalibrasyon sertifikasına sahip kişiler.

Ayrıca, Yüksek Gerilim Tesisleri için denetim sorumluluğu yalnızca Elektrik Mühendisleri Odası (EMO)’na kayıtlı mühendislerce yürütülebilir.
Bu zorunluluk Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60’ta açıkça belirtilmiştir.

9.5. Denetim Sıklığı ve Planlaması

Elektriksel denetimler, işyerinin tehlike sınıfına göre planlanmalıdır:

Tehlike Sınıfı

Denetim Sıklığı

Dayanak

Çok tehlikeli işyerleri (metal, enerji, inşaat)

6 ayda 1

Yönetmelik Ek-III

Tehlikeli işyerleri (imalat, bakım, depo)

Yılda 1

Yönetmelik Ek-III

Az tehlikeli işyerleri (ofis, eğitim kurumları)

2 yılda 1

İSG Kurulu kararıyla

Ayrıca;

  • Paratoner sistemleri yılda 1 kez,
  • Kaçak akım röleleri yılda 1 kez,
  • Termal kamera kontrolleri 6 ayda 1 kez yapılmalıdır.

Planlama İSG Kurulu tarafından onaylanmış “Elektrik Denetim Takvimi”ne göre yürütülmelidir.

9.6. Denetim Raporlarının Düzenlenmesi

Her denetim sonunda Elektrik Periyodik Kontrol Raporu hazırlanır.
Bu raporun içeriği İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.7/3 ile belirlenmiştir.

Raporun zorunlu unsurları:

  • Tesis adı, denetim tarihi, yeri
  • Denetimi yapan kişi(ler)in adı, unvanı, imzası
  • Kullanılan ölçüm cihazı ve kalibrasyon bilgileri
  • Ölçüm sonuçları (topraklama, izolasyon, RCD, termal analiz)
  • Bulgular, risk derecesi ve öneriler
  • “Uygun” veya “Uygun Değil” değerlendirmesi
  • Denetim sonrası düzeltici faaliyet önerileri

Bu raporlar en az 5 yıl süreyle işyerinde saklanmak zorundadır.

9.7. Düzeltici ve Önleyici Faaliyet (DÖF) Sistemi

Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar için Düzeltici ve Önleyici Faaliyet (DÖF) sistemi uygulanmalıdır.
Bu sistem, 6331 sayılı Kanun m.4 ve m.5’teki “sürekli iyileştirme” anlayışına dayanır.

DÖF süreci şu aşamalardan oluşur:

  1. Uygunsuzluğun tespiti (örneğin, yüksek topraklama direnci)
  2. Kök neden analizi (örneğin, bağlantı korozyonu)
  3. Düzeltici faaliyet planı hazırlanması
  4. Sorumlu kişi atanması ve uygulama takvimi oluşturulması
  5. Faaliyet sonrası doğrulama ölçümü yapılması
  6. Kapanış ve raporlama

DÖF kayıtları İSG Kurulu gündeminde değerlendirilir ve sürekli iyileştirme planına dahil edilir.

9.8. Elektriksel Güvenlik Performans Göstergeleri

İşyerinde elektrik güvenliği yönetim sisteminin başarısı ölçülebilir hale getirilmelidir.
Bu kapsamda performans göstergeleri (KPI) kullanılır.

Temel göstergeler:

  • Elektrik kaynaklı kaza sayısı (yıllık)
  • Ramak kala olay sayısı
  • Gerilim altında izinsiz çalışma vakaları
  • Yılda yapılan bakım-onarım sayısı
  • Topraklama direnci ortalaması (Ω)
  • Denetimlerde tespit edilen uygunsuzluk oranı

Bu göstergeler periyodik olarak raporlanır, analiz edilir ve İSG Yönetim Sistemi içinde değerlendirilir (ISO 45001:2018 madde 9.1).

9.9. Sürekli İyileştirme ve Revizyon Döngüsü

Elektrik güvenliğinde sürekli iyileştirme, yalnızca teknik değil organizasyonel bir süreçtir.
Bu döngü Planla – Uygula – Kontrol Et – Önlem Al (PUKÖ) prensibine dayanır.

Uygulama adımları:

  • Risk değerlendirmeleri yılda en az bir kez güncellenir.
  • Ölçüm sonuçları revize edilerek “Elektrik Güvenliği İzleme Tablosu”na işlenir.
  • Yeni teknolojiler (örneğin sensörlü kaçak akım izleme sistemleri) değerlendirilmeye alınır.
  • Eğitim planları denetim bulgularına göre revize edilir.

Bu döngü sayesinde elektrikle ilgili riskler sistematik biçimde azaltılır.

9.10. Denetim Sonuçlarının Yönetim Gözden Geçirmesinde Değerlendirilmesi

İSG Yönetim Sistemleri (ISO 45001) çerçevesinde, üst yönetim yılda en az bir kez “yönetim gözden geçirmesi” yapmalıdır.
Bu toplantılarda elektrik güvenliği sonuçları da değerlendirilmelidir.

Değerlendirilen veriler:

  • Denetim raporları ve ölçüm sonuçları,
  • DÖF kayıtları,
  • Eğitim istatistikleri,
  • Kaza ve olay analizleri,
  • Yeni mevzuat değişiklikleri,
  • İyileştirme fırsatları.

Sonuçta yönetim, gerekli kaynakları (bütçe, personel, ekipman) belirleyerek elektrik güvenliğinin sürekliliğini garanti altına alır.

10. BÖLÜM: ELEKTRİKLE ÇALIŞMALARDA YASAL SORUMLULUKLAR, DENETİM VE CEZAİ HÜKÜMLER

10.1. Genel Hukuki Çerçeve

Elektrikle çalışmalarda iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, temel olarak şu düzenlemelere dayanır:

  • 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
  • Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği
  • Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği
  • Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği
  • İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği
  • İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik
  • Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik

Bu mevzuatlar birlikte, işyerinde elektriğe ilişkin tüm güvenlik tedbirlerinin alınmasını, denetlenmesini ve belgelenmesini zorunlu kılar.

10.2. İşverenin Sorumlulukları

6331 sayılı Kanun m.4 uyarınca işverenin temel sorumluluğu, çalışanların iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak ve bu amaçla gerekli tüm önlemleri almaktır.
Elektrik güvenliği açısından işverenin başlıca yükümlülükleri şunlardır:

  1. Risk Değerlendirmesi Yapmak:
    Elektriksel riskleri analiz etmek, riskleri kaynağında önlemek.
    (Kanun m.10)
  2. Uygun Ekipman Seçmek:
    CE belgeli, standartlara uygun elektrik ekipmanlarını sağlamak.
    (İş Ekipmanları Yönetmeliği m.5)
  3. Topraklama ve Kaçak Akım Koruma Sistemlerini Kurmak:
    (Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği m.4)
  4. Eğitim ve Bilgilendirme:
    Elektrikle çalışan personele düzenli İSG eğitimi vermek.
    (Kanun m.17)
  5. Yetkili Personel Görevlendirmek:
    Elektrik işletme sorumlusu, bakım teknisyeni ve yetkili kişilerle sözleşme yapmak.
    (Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60)
  6. Periyodik Kontrolleri Sağlamak:
    Ölçüm, test ve raporların zamanında yapılmasını temin etmek.
    (İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III)
  7. Kaza ve Ramak Kala Bildirimi:
    Elektrik kazalarını 3 iş günü içinde SGK’ya bildirmek.
    (Kanun m.14)
  8. Denetim ve İzleme:
    İSG uzmanı ve teknik sorumlularla düzenli iç denetimler yapmak.
    (Kanun m.6, m.8)

Bu yükümlülükler yerine getirilmediğinde hem idari para cezası hem de cezai sorumluluk doğar.

10.3. Çalışanların Sorumlulukları

6331 sayılı Kanun m.19 çalışanlara da açık yükümlülükler getirir.
Elektrik işlerinde çalışanlar:

  • İşverenin talimatlarına uygun şekilde çalışmak,
  • Koruyucu ekipmanları kullanmak,
  • Yetkileri dışında elektrik sistemine müdahale etmemek,
  • Arızaları veya tehlikeli durumları derhal bildirmek,
  • LOTO, izolasyon, topraklama gibi prosedürlere uymakla yükümlüdür.

Bu yükümlülüklerin ihlali, hem disiplin yaptırımı hem de iş kazasında kusur oranının artmasına neden olur.

10.4. Elektrik İşletme Sorumlusunun Hukuki Sorumluluğu

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.60 gereği, yüksek gerilim tesislerinde “elektrik işletme sorumlusu” bulundurulması zorunludur.
Bu kişi, işveren adına tesisin teknik güvenliğinden sorumludur.

Görevleri:

  • Tesisin elektriksel uygunluğunu sağlamak,
  • Periyodik testleri ve topraklama ölçümlerini yaptırmak,
  • Bakım-onarımda güvenlik önlemlerini denetlemek,
  • Enerji kesme-etiketleme (LOTO) uygulamasını kontrol etmek,
  • Kaza veya arıza durumlarında teknik inceleme yapmak.

İhmal durumunda, işletme sorumlusu TCK m.85 ve m.89 kapsamında taksirle yaralama veya ölüme sebebiyet verme suçundan yargılanabilir.

10.5. Yetkisiz Kişilerin Müdahalesine İlişkin Hükümler

Elektrik tesislerinde yetkisiz kişiler tarafından yapılan her türlü müdahale yasaktır.
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği m.37 ve Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği m.63 bu durumu açıkça belirtir:

“Yüksek gerilim tesislerinde veya canlı kısımlarda, ehliyetli olmayan hiçbir kimse işlem yapamaz.”

Yetkisiz müdahale sonucu meydana gelen kazalarda sorumluluk yalnızca çalışan üzerinde kalmaz; gerekli denetimi yapmayan işveren de müşterek kusurlu sayılır.

10.6. Denetim ve Teftiş Mekanizması

Elektrik güvenliği denetimleri üç aşamada yürütülür:

  1. İç Denetim:
    İşveren veya İSG uzmanı tarafından yapılan düzenli kontrol ve ölçümler.
    (İş Ekipmanları Yönetmeliği m.7)
  2. Bakanlık Denetimi:
    Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişleri tarafından yapılan teftişler.
    (Kanun m.24)
  3. Oda ve Belediye Denetimleri:
    Elektrik Mühendisleri Odası (EMO) ve belediyelerce ruhsat aşamasında yapılan teknik uygunluk kontrolleri.

Denetimlerde; topraklama raporları, LOTO kayıtları, eğitim belgeleri ve işletme sorumlusu sözleşmesi incelenir.

10.7. İdari Para Cezaları

6331 sayılı Kanun m.26 uyarınca elektrik güvenliğiyle ilgili yükümlülüklerin ihlalinde uygulanabilecek cezalar:

İhlal Türü

Dayanak

2025 İtibarıyla Yaklaşık Cezai Tutar (TL)

Risk değerlendirmesi yapılmaması

m.10

37.000

Periyodik kontrol yaptırılmaması

m.10–m.4

26.000

Eğitim verilmemesi

m.17

19.000

İş ekipmanının uygunsuz kullanımı

m.4–m.5

32.000

Elektrik işletme sorumlusu bulundurmamak

m.4

45.000

KKD kullandırmamak

m.4

12.000

Kaza bildirmemek

m.14

9.000

(Tutarlar yıllık yeniden değerleme oranına göre değişir.)

İhlalin devamı halinde cezalar her ay katlanarak uygulanır.

10.8. Cezai Sorumluluk (TCK Kapsamı)

İdari cezaların yanı sıra, elektrik kazalarında Türk Ceza Kanunu (TCK) hükümleri de uygulanabilir.

  • TCK m.85: Taksirle ölüme neden olma – 2 yıldan 6 yıla kadar hapis.
  • TCK m.89: Taksirle yaralanmaya neden olma – 3 aydan 3 yıla kadar hapis.
  • TCK m.22/3: Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık sonucu kusur oluşması.

Bu hükümler gereği, işveren, elektrik işletme sorumlusu ve bakım personeli kusur oranına göre müştereken sorumlu tutulabilir.

10.9. Elektrik Tesislerinde Sivil ve İdari Denetim Uyum Belgeleri

Tesislerin elektriksel güvenliği, işletme aşamasında aşağıdaki belgelerle doğrulanır:

  • Elektrik İç Tesisat Uygunluk Belgesi (Belediye Ruhsat Aşamasında)
  • Elektrik Tesislerinde Topraklama Ölçüm Raporu
  • Elektrik İşletme Sorumlusu Sözleşmesi (EMO Onaylı)
  • Periyodik Kontrol Raporları
  • Acil Durum Planı ve Tatbikat Kayıtları
  • İSG Eğitim Belgeleri

Bu belgeler, denetimlerde ibraz edilmediğinde işyeri “eksik belge” kapsamında cezai işlemle karşılaşır.

10.10. Elektrik Güvenliğinde Kurumsal Sorumluluk ve Etik Yaklaşım

Elektrik güvenliği yalnızca teknik bir zorunluluk değil, aynı zamanda etik ve kurumsal bir sorumluluktur.
Bu nedenle her işletme:

  • Elektrik güvenliği politikasını yazılı hale getirmeli,
  • Çalışanlara açıkça duyurmalı,
  • Tüm teknik faaliyetleri belgelemeli,
  • “Kaza sıfır” hedefini yönetim politikası haline getirmelidir.

Bu yaklaşım, yalnızca mevzuata uyum sağlamakla kalmaz, aynı zamanda işletmenin toplumsal güvenilirliğini artırır.

SONUÇ

Elektrikle çalışmalarda iş sağlığı ve güvenliği, yalnızca teknik önlem değil, sistematik bir yönetim kültürüdür.
6331 sayılı Kanun’un öngördüğü şekilde, güvenlik; önlem alma, belgeleme, denetim ve eğitim süreçlerinin birlikte işletilmesiyle mümkündür.
Her tesis, “önce güvenlik, sonra üretim” ilkesini benimsemeli; bu anlayışı teknik kadrodan yönetime kadar her seviyeye yerleştirmelidir.