El Aletlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği

1. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNE GİRİŞ

1.1. Genel Tanım ve Kapsam

El aletleri, insan gücüyle doğrudan veya dolaylı olarak çalışan, mekanik veya elektrik enerjisiyle desteklenmiş, işin niteliğine göre çeşitli kesme, sıkma, delme, vidalama, ölçme, şekillendirme ve benzeri işlemlerde kullanılan araçlardır. Bu aletler, gerek üretim gerek bakım-onarım süreçlerinde en yaygın kullanılan iş ekipmanları arasında yer alır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m.3/1-e) uyarınca “iş ekipmanı”, işin yapılmasında kullanılan herhangi bir makine, alet, tesis veya tesisat olarak tanımlanmıştır. Bu kapsamda el aletleri, kanun gereği birer iş ekipmanı olarak değerlendirilir ve işverenin bu ekipmanların güvenli kullanımını sağlaması yasal bir yükümlülüktür.

1.2. Hukuki Dayanak

El aletlerinin iş sağlığı ve güvenliği yönünden ele alınması;

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu,
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği,
• Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik,
• Makine Emniyeti Yönetmeliği,
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği,
• ve konuya ilişkin TS EN 60745, TS EN ISO 11148 gibi standartlara dayanmaktadır.

Bu düzenlemeler, işverenin el aletlerinin uygun seçimini, bakımını, kontrolünü, çalışan eğitimini ve kişisel koruyucu donanımların teminini zorunlu kılar.

1.3. El Aletlerinin Sınıflandırılması

El aletleri genel olarak iki ana grupta incelenir:

1. Mekanik (manuel) el aletleri: İnsan kas gücüyle çalışan, örneğin çekiç, tornavida, pense, testere, anahtar, keski, kerpeten gibi aletlerdir.
2. Güç (motorlu) el aletleri: Elektrik, basınçlı hava, hidrolik veya akü enerjisiyle çalışan; örneğin matkap, taşlama, zımpara, darbeli tornavida, dekupaj, kesme veya kaynak aletleri gibi araçlardır.

Her iki grup da iş kazalarının önemli bir bölümünde yer almaktadır. Özellikle el aletlerinin yanlış seçimi, uygunsuz kullanımı veya bakım eksikliği ciddi yaralanmalara neden olabilir.

1.4. İşverenin Yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun’un m.4 hükmü gereğince işveren;

• El aletlerinin uygunluğu, bakımı ve periyodik kontrolünü,
• Çalışanlara güvenli kullanım eğitimi verilmesini,
• İşe uygun kişisel koruyucu donanımların teminini,
• El aletlerinin doğru şekilde depolanmasını ve taşınmasını,
  sağlamakla yükümlüdür.

Ayrıca İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (m.7) gereği, her iş ekipmanının güvenli kullanılabilir durumda olması zorunludur.

1.5. Çalışanların Sorumlulukları

Çalışanlar, 6331 sayılı Kanun m.19 uyarınca kendilerine sağlanan ekipmanları talimatlara uygun şekilde kullanmak, kasıtlı olarak değiştirmemek veya devre dışı bırakmamakla yükümlüdür. El aletlerinin yanlış veya dikkatsiz kullanımı, iş kazalarına doğrudan neden olabilir.

1.6. El Aletlerinin İş Kazalarındaki Yeri

İş kazası istatistiklerine göre (örneğin SGK yıllık verileri), el aletlerinin hatalı kullanımı sonucu meydana gelen kesilme, ezilme, delinme ve elektrik çarpması gibi kazalar, tüm iş kazalarının önemli bir yüzdesini oluşturmaktadır. Bu durum, el aletlerinin iş sağlığı ve güvenliği açısından öncelikli risk grupları içinde yer aldığını göstermektedir.

1.7. El Aletlerinde İSG’nin Amacı

El aletlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin temel amacı;

• Kazaları önlemek,
• Verimliliği artırmak,
• Alet ömrünü uzatmak,
• Ergonomik riskleri azaltmak,
• Çalışma ortamında düzeni ve disiplinli kullanımı sağlamaktır.

Bu hedeflere ulaşmak, yalnızca teknik önlemlerle değil, aynı zamanda eğitim, denetim ve sürekli iyileştirme kültürüyle mümkündür.

2. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE TEHLİKELER VE RİSK FAKTÖRLERİ

2.1. Genel Bakış

El aletleri, çalışma ortamlarında en sık kullanılan iş ekipmanlarından biridir ve doğrudan insan eliyle çalıştıkları için yüksek temas riski taşırlar. Bu nedenle, gerek mekanik gerekse ergonomik açıdan ciddi tehlikeler barındırırlar.
İşverenin görevi, 6331 sayılı Kanun m.10 ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.6 uyarınca bu tehlikeleri önceden belirlemek, analiz etmek ve kontrol tedbirlerini uygulamaktır.

2.2. Mekanik Tehlikeler

El aletlerinde en sık rastlanan risk grubu mekanik tehlikelerdir. Bu tür tehlikeler genellikle aletin işlevinden kaynaklanır.

• Kesilme ve delinme riski: Bıçak, keski, makas, testere gibi kesici-delici aletlerin yanlış kullanımı sonucu oluşur.
• Sıkışma ve ezilme riski: Pense, mengene veya çekiçle çalışırken elin sabit yüzeyle alet arasında kalması.
• Kopma ve fırlama riski: Aletin gevşek parçasının veya ucunun kırılarak fırlaması; özellikle taşlama, matkap ve kesme disklerinde sık görülür.
• Aşırı titreşim: Uzun süreli titreşim maruziyeti, özellikle motorlu el aletlerinde (örneğin taşlama, zımpara) “el-kol titreşim hastalığı” olarak bilinen meslek hastalıklarına yol açabilir (Yönetmelik m.8).

2.3. Elektriksel Tehlikeler

Elektrikle çalışan el aletlerinde en önemli risk elektrik çarpmasıdır. Bu riskin temel nedenleri:

• İzolasyon hasarları,
• Topraklama eksikliği,
• Nemli ortamda kullanım,
• Hasarlı kablo veya prizlerdir.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Ek-II m.2.1.1) uyarınca, elektrikli ekipmanların, kaçak akım koruma tertibatı ve uygun sigorta sistemleriyle korunması zorunludur. Ayrıca, Makine Emniyeti Yönetmeliği (m.8) uyarınca üretici tarafından CE işareti ve güvenlik talimatları sağlanmalıdır.

2.4. Ergonomik Tehlikeler

El aletlerinin uygunsuz tasarımı veya yanlış kullanımı, kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına yol açar.
Başlıca ergonomik riskler şunlardır:

• Aşırı kavrama kuvveti gerektiren aletler,
• Tekrarlayan hareketler,
• Uygunsuz el pozisyonları,
• Aletin ağırlığının kullanıcıya göre fazla olması.

Bu durumlar özellikle tekrarlayan işlerde çalışanlarda bilek tendiniti, karpal tünel sendromu gibi rahatsızlıklara neden olabilir. İşveren, İş Ekipmanları Yönetmeliği m.8/1-b uyarınca, aletlerin ergonomik tasarımlı olmasını sağlamakla yükümlüdür.

2.5. Gürültü ve Titreşim

Motorlu el aletleri, özellikle taşlama, matkap ve zımpara makineleri, yüksek düzeyde gürültü ve titreşim oluşturur.

• Gürültü, işitme kaybına ve yorgunluğa,
• Titreşim ise dolaşım bozukluklarına ve nörolojik etkilere yol açar.

Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (m.5) ve Titreşim Yönetmeliği (m.7) bu tür risklerin ölçülmesini, sınır değerlerin aşılmamasını ve kişisel koruyucu donanım kullanımını zorunlu kılar.

2.6. Termal (Sıcaklık) Tehlikeleri

Aşırı sürtünme, kıvılcım veya yüksek hızlı kesme işlemleri sonucu el aletlerinde yüzey sıcaklığı artabilir. Bu da yanık, temasla doku hasarı veya yangın riski doğurur.
İş Ekipmanları Yönetmeliği (Ek-II m.2.3) gereği, ekipmanın yüzey sıcaklıkları, kullanıcıyı tehlikeye düşürmeyecek şekilde sınırlandırılmalıdır.

2.7. Kimyasal ve Çevresel Tehlikeler

Özellikle boya sökücü, yağ çözücü veya metal işleme sırasında kullanılan kimyasal solventler, el aletleriyle doğrudan temas edebilir.
Bu durumda:

• Deri tahrişi,
• Solunum yolu irritasyonu,
• Yanıcı gaz ortamlarında patlama riski söz konusu olabilir.

Bu tür durumlarda Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği (m.8) devreye girer; eldiven, gözlük, maske gibi kişisel koruyucu donanım kullanımı zorunludur.

2.8. Çevresel Faktörler

Aydınlatma yetersizliği, zemin kayganlığı, dar çalışma alanı, yüksek sıcaklık veya nem oranı da el aleti kullanımında kazaları tetikleyici faktörlerdir.
Bu unsurlar, İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (m.9) kapsamında işverenin düzenleme sorumluluğundadır.

2.9. Psikososyal Riskler

Dikkat dağınıklığı, aşırı yorgunluk, stres, zaman baskısı gibi faktörler el aleti kullanımında hata oranını artırır. Bu riskler doğrudan fiziksel tehlike kadar görünür olmasa da, kazaların en yaygın dolaylı nedenleri arasındadır.

3. BÖLÜM: EL ALETLERİNİN SEÇİMİ, UYGUNLUĞU VE STANDARTLARA GÖRE DEĞERLENDİRİLMESİ

3.1. Genel İlkeler

El aletlerinin seçiminde temel amaç, yapılacak işe uygun, güvenli, ergonomik ve mevzuata uygun ekipmanların tercih edilmesidir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca işveren, işin niteliğine uygun ekipmanı sağlamakla, çalışanları bilgilendirmekle ve bu ekipmanın güvenli kullanılabilir durumda olmasını temin etmekle yükümlüdür.

Bu yükümlülük, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (m.5) ile daha da somutlaştırılmıştır. Yönetmeliğe göre işveren, iş ekipmanlarını:

• İşin yapılma şartlarına,
• Mevcut risklere,
• Çalışanların sağlık ve güvenlik koşullarına,
• Kullanım kolaylığına ve ergonomiye
  uygun şekilde seçmek zorundadır.

3.2. İş Türüne Göre El Aleti Seçimi

El aletleri, kullanılacağı işin türüne ve çevre koşullarına göre seçilmelidir. Yanlış seçilmiş alet, hem kazalara hem de iş verimliliğinin düşmesine yol açar.

• Mekanik el aletlerinde: İş parçasına ve malzemeye uygun tip ve boyutta anahtar, pense, keski vb. seçilmelidir.
• Elektrikli aletlerde: Güç, devir sayısı, tork değeri ve izolasyon sınıfı işin gerekliliğine uygun olmalıdır.
• Pnömatik (hava basınçlı) aletlerde: Basınç değeri, hortum bağlantısı ve hava filtresi sistemleri kontrol edilmelidir.
• Hassas işler için: Düşük titreşimli ve yüksek denge kontrolüne sahip aletler tercih edilmelidir.

Yönetmelik m.7 işverene, ekipmanların kullanım amacına uygun olmasını sağlama yükümlülüğünü getirir.

3.3. CE İşareti ve Uygunluk Beyanı

Motorlu veya elektrikli el aletleri, Makine Emniyeti Yönetmeliği ve Düşük Gerilim Yönetmeliği kapsamındadır.
Bu kapsamda:

• Ekipman, üretici tarafından CE işareti taşımalı,
• Uygunluk Beyanı (Declaration of Conformity) düzenlenmiş olmalı,
• Kullanım kılavuzunda güvenli kullanım talimatları yer almalıdır.

CE işareti, ürünün Avrupa Birliği direktifleriyle uyumlu olduğunu, güvenlik ve sağlık açısından asgari gereklilikleri karşıladığını gösterir. Ancak işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; işveren, bu ekipmanların gerçek güvenliğini ayrıca kontrol etmek zorundadır (İş Ekipmanları Yönetmeliği m.8).

3.4. Standartlara Göre Uygunluk

El aletlerinde uygulanması gereken başlıca Türk Standartları (TS / TS EN) şunlardır:

• TS EN 60745: El ile tutulan motorlu aletlerin güvenlik kuralları,
• TS EN ISO 11148: Sıkıştırılmış hava ile çalışan taşınabilir el aletleri için güvenlik gereklilikleri,
• TS EN 792: Pnömatik el aletleri için güvenlik kuralları,
• TS EN ISO 12100: Makine güvenliği — Risk değerlendirmesi ve azaltılması ilkeleri,
• TS EN 55014-1/2: Elektrikli aletlerde elektromanyetik uyumluluk.

Bu standartlar, el aletlerinin üretiminden kullanımına kadar tüm güvenlik gereklerini tanımlar. İşveren, satın alma veya kabul aşamasında bu standartlara uygunluk belgelerini aramalıdır.

3.5. Ergonomik Uygunluk

El aleti seçimi yapılırken ergonomik kriterler göz önünde bulundurulmalıdır. Yönetmelik (Ek-II, m.1.1.6) gereği, iş ekipmanlarının kullanımı sırasında çalışanların bedensel zorlanmalarını azaltacak tasarımlar tercih edilmelidir.

Ergonomik seçim kriterleri:

• Kavrama kolaylığı ve el yapısına uygunluk,
• Ağırlık dengesinin doğru olması,
• Titreşim seviyesinin düşük olması,
• Tetik veya düğme pozisyonlarının doğal el hareketlerine uygunluğu.

Bu hususlar, uzun süreli çalışmalarda kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarının önlenmesinde kritik rol oynar.

3.6. Çevresel Şartlara Uygunluk

El aletinin kullanılacağı ortamın sıcaklık, nem, toz, gaz ve patlayıcı madde içeriği gibi çevresel faktörleri de seçimi etkiler.
Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Ekipmanlar Yönetmeliği (ATEX) uyarınca, el aletleri uygun koruma sınıfında olmalıdır (örneğin “Ex-proof” aletler).

Ayrıca, dış mekânda veya yağışlı ortamda kullanılacak elektrikli aletlerde IP koruma sınıfı (örneğin IP54, IP65) dikkate alınmalıdır.

3.7. Kullanım Talimatları ve Etiketleme

Her el aleti, üzerinde veya beraberinde şu bilgilerle birlikte bulundurulmalıdır:

• Üretici ve marka adı,
• Model ve seri numarası,
• Nominal güç, voltaj, devir sayısı,
• CE işareti,
• Uyarı sembolleri (örneğin çift izolasyon işareti, topraklama sembolü).

Bu bilgiler, Makine Emniyeti Yönetmeliği (Ek-I m.1.7.3) gereğidir. Ayrıca işveren, çalışanlara bu bilgileri içeren Türkçe kullanım kılavuzu temin etmelidir.

3.8. İşverenin Satın Alma Öncesi Sorumluluğu

İşveren, iş ekipmanı temin etmeden önce risk değerlendirmesi yapmak ve bu değerlendirmeye göre ekipman seçmekle yükümlüdür (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.9).
Satın alma aşamasında:

• Teknik uygunluk,
• Belgelendirme durumu,
• Kullanım talimatları,
• Garanti ve bakım hizmetleri
  mutlaka incelenmelidir.

3.9. Uygun Olmayan El Aletlerinin Yasaklanması

Kırık, çatlak, gevşek saplı, yalıtımı bozulmuş veya standart dışı el aletlerinin kullanımı yasaktır.
İş Ekipmanları Yönetmeliği (m.9/3) uyarınca, güvenliği tehlikeye düşüren her ekipman derhal kullanım dışı bırakılmalı ve “KULLANILMAZ” etiketiyle işaretlenmelidir.

4. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE BAKIM, KONTROL VE PERİYODİK DENETİM

4.1. Genel İlke

El aletlerinin güvenli kullanımı, yalnızca doğru seçim ve eğitimle değil, sürekli bakım ve kontrol süreçleriyle mümkündür.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m.4/1-a) uyarınca, işveren iş ekipmanlarının bakımını yaptırmakla ve her zaman güvenli durumda bulundurmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (m.7) ile ayrıntılandırılmıştır.

Yönetmeliğe göre, iş ekipmanlarının kullanımı sırasında meydana gelebilecek arızalar, bozulmalar veya aşınmaların çalışan güvenliğini tehlikeye atmaması için ekipmanlar düzenli aralıklarla kontrol edilmeli, test edilmeli ve bakımı yapılmalıdır.

4.2. Bakım Kavramının Tanımı

Bakım, el aletinin ömrünü uzatmak, güvenli ve verimli çalışmasını sürdürmek amacıyla yapılan her türlü temizlik, yağlama, ayarlama, parça değişimi ve kalibrasyon faaliyetlerini kapsar.
Yönetmeliğin Ek-II, madde 2.1.1 hükmü, iş ekipmanlarının her zaman kullanım amacına uygun ve güvenli durumda bulundurulması gerektiğini belirtir.

Bakım, üç aşamada değerlendirilir:

• Günlük bakım: Kullanıcı tarafından, her vardiya öncesi ve sonrası yapılan temizlik, gevşeklik kontrolü, kablo ve fiş muayenesi.
• Periyodik bakım: Yetkili personel veya servis tarafından belirli aralıklarla yapılan detaylı kontroller.
• Kapsamlı bakım (revizyon): Uzun süreli kullanım sonrası aşınmış veya yıpranmış parçaların değiştirilmesi, elektrik yalıtım testlerinin yenilenmesi.

4.3. Periyodik Kontrol Zorunluluğu

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III gereğince, bazı el aletleri periyodik kontrol kapsamındadır. Özellikle elektrikle çalışan, basınçlı hava kullanan veya yüksek risk içeren ekipmanlarda kontroller yetkili kişiler tarafından yapılmalıdır.

Kontrol periyotları, ekipmanın kullanım sıklığı ve ortam koşullarına göre değişmekle birlikte genel olarak şu şekildedir:

• Elektrikli el aletleri: 6 ayda bir izolasyon ve topraklama testi,
• Pnömatik aletler: 12 ayda bir basınç kontrolü ve hortum muayenesi,
• Kesici-delici mekanik aletler: Her vardiya başında gözle muayene, 6 ayda bir sap bağlantı kontrolü.

Yönetmelik m.7/3 hükmüne göre, yapılan kontrollerin sonuçları kayıt altına alınmalı, kayıtlar işyerinde bulundurulmalı ve yetkili denetimlerde ibraz edilmelidir.

4.4. Yetkili Kişiler Tarafından Kontrol

Periyodik kontroller yalnızca “yetkili kişiler” tarafından yapılabilir. Bu kişiler;

• Elektrik aletleri için elektrik mühendisi veya teknikeri,
• Basınçlı sistemli aletler için makine mühendisi veya teknikeri,
• Mekanik aletler için deneyimli bakım personeli veya ustabaşı olabilir.

Yönetmelik m.4/1-l hükmü, yetkili kişi kavramını “iş ekipmanının muayenesi, testi ve belgelendirmesi konusunda bilgi, deneyim ve eğitim sahibi kişi” olarak tanımlar.

4.5. Kayıt Tutma ve Raporlama

Her bakım veya kontrol sonrası, aşağıdaki bilgileri içeren bir bakım/denetim formu düzenlenmelidir:

• Aletin türü, marka ve seri numarası,
• Kontrol tarihi, kontrolü yapan kişi,
• Uygulanan testler ve sonuçları,
• Tespit edilen uygunsuzluklar,
• Alınan düzeltici önlemler.

Bu belgeler en az 5 yıl süreyle işyerinde saklanmalıdır (Yönetmelik m.7/4).

4.6. Uygunsuzluk ve Kullanım Dışı Bırakma

Kontrol veya bakım sırasında güvenlik açısından risk oluşturan bir uygunsuzluk tespit edilirse, ekipman derhal kullanım dışı bırakılmalıdır.
İşverenin bu durumda yapması gerekenler:

1. Aleti fiziksel olarak erişimden kaldırmak,
2. Üzerine “KULLANILMAZ – ARIZALI” etiketi koymak,
3. Uygunsuzluğu giderdikten sonra yeniden kontrol ettirip kayıt altına almak.

Bu uygulama, İş Ekipmanları Yönetmeliği m.9/3 gereğidir.

4.7. Üretici Talimatlarına Uyum

Her el aleti, üreticinin belirlediği bakım ve kontrol talimatlarına göre işlem görmelidir.
Makine Emniyeti Yönetmeliği (Ek-I m.1.7.4) gereği, üretici kullanım kılavuzunda bakım aralıklarını ve yapılacak işlemleri belirtmek zorundadır.
İşveren, bu talimatlara uygun olarak bakım planı oluşturmalıdır.

4.8. Yedek Parça ve Sarf Malzeme Yönetimi

Orijinal olmayan yedek parçaların kullanımı, güvenlik risklerini artırabilir. Bu nedenle Makine Emniyeti Yönetmeliği m.11 kapsamında, yalnızca üretici onaylı veya eşdeğer kalite belgeli parçalar kullanılmalıdır.
Sarf malzemeleri (disk, uç, kesici takımlar vb.) periyodik olarak kontrol edilip ömrünü doldurmuş olanlar derhal imha edilmelidir.

4.9. Enerji İzolasyonu ve Güvenli Bakım (LOTO Uygulamaları)

Bakım sırasında meydana gelen kazalar, genellikle ekipmanın enerjisinin kesilmemesinden kaynaklanır.
Bu nedenle bakım işlemleri öncesinde:

• Elektrik bağlantısı kesilmeli,
• Pnömatik hatlardaki hava boşaltılmalı,
• Hareketli parçalar sabitlenmeli,
• LOTO (Lockout-Tagout) sistemi uygulanmalıdır.

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II m.2.2.1 bu gerekliliği açıkça vurgular.

4.10. İşverenin Sürekli İzleme Yükümlülüğü

Bakım ve kontroller yalnızca periyodik bir işlem değil, sürekli bir güvenlik döngüsü olarak değerlendirilmelidir.
İşveren, uygunsuzlukları tespit etmek, tekrar eden arızaları analiz etmek ve önleyici bakım planlarını güncellemekle yükümlüdür (Kanun m.4/1-d).

5. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE GÜVENLİ KULLANIM KURALLARI VE ÇALIŞAN EĞİTİMİ

5.1. Genel İlkeler

El aletlerinin güvenli şekilde kullanılmasını sağlamak, iş kazalarının önlenmesi açısından temel bir unsurdur. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca işveren, yalnızca uygun ekipmanı temin etmekle kalmaz; aynı zamanda bu ekipmanın güvenli kullanımına ilişkin eğitimleri de sağlamak zorundadır.
Bu yükümlülük, Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (m.6 ve m.8) ile ayrıntılandırılmıştır.

Amaç, çalışanın el aletini amacına uygun, doğru teknikle ve güvenli bir şekilde kullanmasını sağlamaktır.

5.2. Güvenli Kullanım İlkeleri

El aletlerinin kullanımında temel güvenlik ilkeleri şunlardır:

1. Doğru aletin seçimi: Her iş için uygun alet kullanılmalı, aletin kapasitesini aşan işlerde zorlanmamalıdır.
2. Kullanım öncesi kontrol: Sap gevşekliği, izolasyon, kablo hasarı, uç bağlantısı ve genel bütünlük her kullanımdan önce kontrol edilmelidir.
3. Aletin uygun şekilde tutulması: Çalışma yönü ve el pozisyonu doğal ve dengeli olmalıdır; ters veya zorlayıcı duruşlardan kaçınılmalıdır.
4. Çalışma ortamının düzeni: Kaygan zemin, yetersiz aydınlatma veya kalabalık alanlarda çalışma yapılmamalıdır.
5. Aletin yetkisiz kişilere kullandırılmaması: Eğitim almamış veya yetkilendirilmemiş kişiler el aletlerini kullanmamalıdır.
6. Çalışma bitiminde aletin güvenli şekilde bırakılması: Elektrikli aletlerde fiş çekilmeli, kesici uçlar kapatılmalı, alet uygun raf veya dolapta muhafaza edilmelidir.

Bu ilkeler, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Ek-II m.2.1.2) ile doğrudan bağlantılıdır.

5.3. El Aletleri Kullanımında Temel Yasaklar

Yönetmelik gereği aşağıdaki davranışlar kesinlikle yasaktır:

• Hasarlı, çatlak, gevşek veya yalıtımı bozuk aletlerin kullanılması,
• Aletin sap kısmına uygun olmayan uzatma yapılması,
• Elektrikli aletlerin ıslak elle tutulması,
• Döner parçaya müdahale edilmesi,
• Hareketli parçaların koruyucusuz çalıştırılması,
• Aletin taşıma kablosundan çekilerek taşınması,
• Titreşimli veya sıcak parçalara çıplak elle temas edilmesi.

Bu yasaklar, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II m.2.2.1 ve m.2.3 kapsamında açıkça tanımlanmıştır.

5.4. Kişisel Koruyucu Donanımların Kullanımı

El aletleriyle çalışırken kullanılacak kişisel koruyucu donanımlar (KKD), yapılan işe ve kullanılan aletin türüne göre belirlenir.
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (m.8 ve Ek-II) gereğince, işveren; uygun KKD’leri temin etmek, kullanımı konusunda çalışanı bilgilendirmek ve kontrol etmekle yükümlüdür.

El aletleri için temel KKD örnekleri:

• Koruyucu eldiven: Kesilme, delinme ve titreşime karşı.
• Gözlük veya yüz siperi: Parça fırlaması, kıvılcım veya tozlara karşı.
• Kulaklık veya tıkaç: Yüksek gürültülü el aletleri için.
• Maske: Toz veya kimyasal buhar çıkan işlemler için.
• Koruyucu ayakkabı: Düşen alet veya malzeme riskine karşı.
• Anti-titreşim eldiveni: Uzun süreli motorlu alet kullanımında.

İşveren, KKD’lerin uygunluğunu CE işareti ve uygunluk beyanı ile belgelemek zorundadır.

5.5. Çalışanların Eğitimi

El aleti kullanan her çalışanın, işe başlamadan önce eğitim alması zorunludur.
Bu eğitimler, Eğitim Yönetmeliği (m.6/1) uyarınca aşağıdaki başlıkları içermelidir:

• El aletlerinin tanıtımı ve çalışma prensipleri,
• Kullanım öncesi kontrol yöntemleri,
• Riskler ve önleyici tedbirler,
• Kişisel koruyucu donanımların doğru kullanımı,
• Acil durum ve ilk yardım uygulamaları,
• Aletin arızalanması durumunda yapılacak işlemler.

Ayrıca eğitimlerin kayıt altına alınması ve en az beş yılda bir yenilenmesi gereklidir (m.11/1).

5.6. Talimatlandırma ve Görsel Uyarılar

El aletlerinin kullanıldığı alanlarda, çalışanların kolayca görebileceği yerlerde görsel uyarı işaretleri ve kullanım talimatları bulundurulmalıdır.
Bu uygulama, İşaretlerle İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (m.5 ve Ek-II) hükmü gereğidir.

Uyarı levhaları aşağıdakileri içermelidir:

• Kişisel koruyucu donanım zorunluluğu (ör. “Gözlük Tak”),
• Elektrikli aletlerde enerji uyarısı (“Yüksek Gerilim”),
• Kesici-delici aletlerde dikkat işareti (“Kesilme Tehlikesi”),
• Genel uyarı (“Yetkisiz Kişiler Giremez”).

5.7. Yetkilendirme ve Görev Tanımı

İşveren, el aleti kullanımına yalnızca eğitimli, yetkilendirilmiş çalışanların katılmasını sağlamalıdır.
İş Ekipmanları Yönetmeliği m.8/2 gereği, özel tehlike arz eden ekipmanları sadece bu konuda bilgi ve deneyim sahibi kişiler kullanabilir.
Bu kapsamda, her çalışan için görev tanımı yapılmalı ve el aleti kullanımı yetki belgesiyle kayıt altına alınmalıdır.

5.8. Denetim ve Gözetim

İşveren, el aleti kullanımını iş güvenliği uzmanı ve amirler aracılığıyla sürekli gözetim altında tutmalıdır.
Denetimlerde şu hususlar kontrol edilir:

• Aletin uygunluğu ve bakımı,
• KKD kullanımının sürekliliği,
• Çalışanın talimatlara uyumu,
• Ortam düzeni ve risk kontrolü.

Bu uygulama, 6331 sayılı Kanun m.4/1-c gereği işverenin “gözetim” yükümlülüğünün bir parçasıdır.

5.9. Çalışanların Bilgilendirilmesi

Her yeni alet veya yöntem işyerine girdiğinde, çalışanlara bu ekipman hakkında bilgilendirme yapılmalıdır.
Bilgilendirme;

• Sözlü anlatım,
• Görsel sunum,
• Yazılı talimat formu
  şeklinde olabilir.
  Kanun m.16 gereği, bu bilgilendirme çalışanın anlayabileceği dilde yapılmalıdır.

5.10. Eğitim Kayıtları ve Belgelendirme

Her eğitim, katılım listesi ve eğitici bilgilerini içeren Eğitim Katılım Belgesi ile belgelenmelidir.
Belgeler, Eğitim Yönetmeliği m.14 uyarınca en az 15 yıl süreyle saklanmalıdır.
Ayrıca, çalışan değişikliklerinde veya yeni aletlerin temininde yeniden eğitim zorunluluğu doğar.

6. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE DEPOLAMA, TAŞIMA VE İŞARETLEME KURALLARI

6.1. Genel Bakış

El aletleri yalnızca kullanım sırasında değil, depolama ve taşıma süreçlerinde de ciddi riskler barındırabilir. Bu nedenle işverenin, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (m.7) ve İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (m.9 ve m.10) uyarınca, bu aletlerin güvenli şekilde saklanmasını, taşınmasını ve işaretlenmesini sağlaması zorunludur.

Depolama ve taşıma sürecindeki hatalar; düşme, devrilme, çarpma veya elektrik teması gibi sekonder kazaların başlıca nedenleri arasındadır. Dolayısıyla bu konu, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin ayrılmaz bir parçasıdır.

6.2. Depolama İlkeleri

El aletlerinin uygun koşullarda depolanması, hem iş güvenliğini hem de ekipman ömrünü doğrudan etkiler.
Aşağıdaki ilkeler temel kabul edilmelidir:

1. Sınıflandırma: El aletleri türüne göre (mekanik, elektrikli, pnömatik vb.) ayrılmalı ve etiketlenmiş raflarda saklanmalıdır.
2. Kuru ve serin ortam: Elektrikli veya metal aletlerde nem, korozyon ve izolasyon hasarına neden olur.
3. Düzenli yerleşim: Raflarda kesici veya sivri uçlar dışarıya bakmayacak şekilde yerleştirilmelidir.
4. Erişim kontrolü: Yetkisiz kişilerin el aletlerine erişimi engellenmelidir.
5. Düşme riski önleme: Üst raflarda ağır alet bulundurulmamalı, depolama alanları sabitlenmiş olmalıdır.
6. Yangın güvenliği: Elektrikli aletler yanıcı malzemelerden uzak tutulmalı; depoda uygun yangın söndürücü (ör. CO₂ tipi) bulundurulmalıdır.

Bu hususlar, İşyeri Bina Yönetmeliği Ek-II m.3.1.3 uyarınca işverenin “düzenli ve güvenli çalışma alanı sağlama” yükümlülüğüne dahildir.

6.3. Elektrikli El Aletlerinin Depolanması

Elektrikli el aletleri özel dikkat gerektirir. Yönetmelik gereği:

• Kablolar kıvrılmadan, kendi çapına uygun şekilde sarılmalı,
• Fiş uçları toprakla temas etmeyecek biçimde asılmalı,
• Islak veya yüksek nemli alanlarda kesinlikle saklanmamalıdır.

Ek olarak, Makine Emniyeti Yönetmeliği (Ek-I m.1.6.1), ekipmanın uzun süreli depolama sonrası yeniden kullanılmadan önce kontrol edilmesini zorunlu kılar.

6.4. Kesici ve Delici Aletlerin Saklanması

Bıçak, keski, törpü, matkap ucu gibi kesici-delici aletler:

• Uç kısmı koruyucu kapakla kapatılmalı,
• Uygun kılıf veya askılık sistemlerinde muhafaza edilmeli,
• Depolama raflarında “Kesici El Aletleri – Dikkatli Taşı” etiketiyle işaretlenmelidir.

Bu önlem, İşaretlerle İSG Yönetmeliği (Ek-II m.3) uyarınca zorunlu uyarı sınıfına girer.

6.5. Pnömatik ve Basınçlı Aletlerin Saklanması

Basınçlı hava ile çalışan el aletleri (ör. tabancalar, zımpara, somun sıkma aletleri), bağlantı hortumlarıyla birlikte saklanırken:

• Hortum uçları basınçsız durumda olmalı,
• Hava tüpleri kapatılmalı ve dik konumda sabitlenmelidir,
• Hortumlar kıvrılmadan asılmalı ve ezilme riski olmayan yerde tutulmalıdır.

Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (Ek-II m.2.1) uyarınca, bu tür ekipmanlar çevresel darbeye karşı korunmalıdır.

6.6. Taşıma Kuralları

El aletlerinin işyeri içinde veya dışına taşınması sırasında uygulanması gereken temel güvenlik kuralları:

• Alet, çalışır durumda taşınmamalıdır (ör. matkabın fişi takılıyken taşınması yasaktır).
• Kesici-delici aletler, alet çantasında veya kılıfında taşınmalıdır.
• Ağır aletler, iki kişiyle veya taşıma arabasıyla taşınmalıdır.
• Taşıma sırasında eldiven kullanılmalı; düşme veya çarpma riski önlenmelidir.
• Yüksekten malzeme indirme/çıkarma işlemlerinde halat, vinç veya kanca kullanılmalı; kesinlikle elden atılmamalıdır.

Bu uygulamalar, Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği (m.6 ve m.9) hükümlerine dayanmaktadır.

6.7. İşaretleme ve Etiketleme

El aletlerinin kimliğinin kolayca belirlenmesi, hem izlenebilirlik hem de güvenlik açısından önemlidir.
Her el aletinde bulunması gereken işaretler:

• Aletin türü ve kodu,
• Seri veya envanter numarası,
• Kullanıcı birimi veya sorumlusu,
• Son bakım veya kontrol tarihi,
• CE işareti (motorlu aletlerde).

Bu bilgiler, İş Ekipmanları Yönetmeliği (Ek-II m.1.7.3) uyarınca zorunludur. Ayrıca işyerinde alet zimmet formu kullanılmalı ve her aletin kim tarafından alındığı kayıt altına alınmalıdır.

6.8. Kayıp ve Çalıntı Yönetimi

El aletleri küçük boyutlu olduklarından, kaybolma veya izinsiz kullanıma açık risk taşır.
Bu nedenle işyerlerinde şu prosedürler uygulanmalıdır:

1. Zimmet sistemi: Her çalışan kendisine teslim edilen aletlerden sorumlu olmalıdır.
2. Alet çıkış-defteri: Kim tarafından, hangi tarihte alındığı kayıt altına alınmalıdır.
3. Aylık envanter kontrolü: Sorumlu kişi tarafından düzenli kontrol yapılmalıdır.
4. Kayıp bildirimi: Kaybolan alet derhal amire veya İSG birimine rapor edilmelidir.

Bu önlemler, İşyerlerinde İSG Yönetim Sistemi (ISO 45001 madde 8.1) prensipleriyle de uyumludur.

6.9. Yangın, Patlama ve Elektriksel Risklere Karşı Depolama Önlemleri

El aletlerinin depolandığı alanlarda:

• Yanıcı maddelerle birlikte depolama yapılmamalı,
• Elektrikli aletlerin fişleri çıkarılmış olmalı,
• Patlayıcı ortam ihtimali varsa ATEX uygunluğu sağlanmalıdır,
• Depoda yangın algılama ve söndürme sistemi bulunmalıdır.

Bu hükümler, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (m.8 ve m.9) kapsamında zorunludur.

6.10. El Aletlerinin Taşınabilir Depo Sistemleri

Mobil bakım ekipleri veya saha çalışanları için el aletlerinin taşınabilir kutularda veya araç içi dolap sistemlerinde saklanması gerekir.
Bu kutular:

• Darbelere karşı dayanıklı olmalı,
• İç bölmeleri düzenli olmalı,
• Kesici aletler için ayrı bölmeler içermelidir.

Araçlarda Taşınan Ekipmanların Güvenliği Hakkında TS EN 12195 standardı uyarınca, araç içindeki el aletleri sabitlenmeli ve sürüş sırasında hareket etmeyecek şekilde monte edilmelidir.

7. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE ERGONOMİ, ÇALIŞMA POZİSYONU VE İNSAN FAKTÖRÜ

7.1. Ergonominin İSG İçindeki Rolü

Ergonomi, çalışma ortamı, iş ekipmanları ve insan etkileşimini optimize etmeyi amaçlayan bilim dalıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m.4/1-c) işverenin, işin insana uygun hale getirilmesi için gerekli önlemleri almakla yükümlü olduğunu açıkça belirtir.
El aletlerinin uygunsuz tasarımı, yanlış kullanımı veya ergonomik ilkelere aykırı duruş biçimleri çalışanlarda kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına yol açar; bu rahatsızlıklar Türkiye’de en yaygın meslek hastalıkları arasında yer alır.

Ergonomik risklerin kontrol altına alınması; hem çalışan sağlığını korur hem de üretim verimliliğini artırır.

7.2. Ergonomik Risk Faktörleri

El aletleriyle çalışmada karşılaşılan başlıca ergonomik riskler şunlardır:

1. Tekrarlayan hareketler: Sürekli aynı kas grubunun kullanılması tendinit ve kas yorgunluğu oluşturur.
2. Aşırı kuvvet uygulama: Yetersiz tasarımlı aletler, el-kol kaslarını zorlayarak yıpranma ve mikrotravmalara neden olur.
3. Uygun olmayan el pozisyonu: El bileğinin sürekli bükülü veya dönük çalışması “karpal tünel sendromu” riskini artırır.
4. Titreşim maruziyeti: Motorlu aletler, uzun süreli kullanımlarda dolaşım ve sinir sistemi üzerinde zararlı etki yapar.
5. Statik duruş: Uzun süre sabit pozisyonda çalışmak, boyun ve sırt kaslarında gerginliğe neden olur.

Bu riskler, Titreşim Yönetmeliği (m.8) ve Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği (m.6) ile yasal olarak değerlendirilen ergonomik tehlikelerdir.

7.3. El-Kol Titreşimi ve Sağlık Etkileri

Motorlu el aletlerinde oluşan titreşim, çalışanın kas, damar ve sinir sistemini etkileyen önemli bir fiziksel risk etmenidir.
Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (m.5-7) hükmüne göre:

• Günlük maruziyet sınır değeri (A(8)) 5 m/s²,
• Eylem değeri ise 2,5 m/s² olarak belirlenmiştir.

Uzun süreli titreşime maruz kalma, “El-Kol Titreşim Sendromu (HAVS)” adı verilen meslek hastalığına yol açabilir. Belirtileri:

• Parmaklarda uyuşma,
• Damar büzülmesine bağlı beyazlaşma (“beyaz parmak sendromu”),
• Kas zayıflığı,
• El becerisinde azalma.

Bu nedenle işveren, titreşimi düşük ekipman seçmek, bakımını düzenli yaptırmak ve maruziyet süresini sınırlamakla yükümlüdür.

7.4. Kavrama Gücü ve Sap Tasarımı

Bir el aletinin sap tasarımı, doğrudan çalışan konforunu ve güvenliğini etkiler.
İş Ekipmanları Yönetmeliği (Ek-II m.1.1.6) gereği, ekipmanlar insan anatomisine uygun olmalıdır.

Ergonomik sap özellikleri:

• Elin doğal kavrama biçimine uygun çap (yaklaşık 3,5–4,5 cm),
• Kaymaz yüzey kaplaması,
• Parmak girintileriyle destekli yapı,
• Ucu yuvarlatılmış form,
• Titreşim sönümleyici malzeme (örneğin kauçuk veya termoplastik elastomer).

Ayrıca, uzun süreli kullanım gerektiren işlerde hafif ve dengeli alet tercih edilmelidir.

7.5. Çalışma Pozisyonu ve Duruş Biyomekaniği

Uygun çalışma pozisyonu, kas-iskelet sistemine binen yükü azaltır.
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği (Ek-II m.3.1) uyarınca işyerinde çalışma alanı, doğru duruşa izin verecek şekilde düzenlenmelidir.

Temel duruş prensipleri:

• Omuzlar gevşek, dirsekler vücuda yakın tutulmalıdır.
• Bel düz olmalı, eğilme ve burkulmadan kaçınılmalıdır.
• Ayakta çalışırken yükseklik bel hizasında olmalıdır.
• El aletleri, omuz hizasının üzerinde uzun süre kullanılmamalıdır.

Yanlış duruş, özellikle omurga ve boyun bölgelerinde kronik ağrılara yol açar.

7.6. İş Tekrarı ve Dinlenme Süreleri

Tekrarlayan işlerde mikro dinlenme aralıkları verilmesi, kas-iskelet sistemi üzerindeki yükü azaltır.
İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimleri Yönetmeliği (m.8/1) gereği, iş hekimi ve iş güvenliği uzmanı, çalışma süresi planlamasında bu ergonomik faktörleri göz önünde bulundurmalıdır.

Önerilen dinlenme düzeni:

• Her 1 saatlik yoğun el aleti kullanımından sonra 5–10 dakikalık ara,
• Vardiya başına en az iki uzun dinlenme molası.

Bu uygulama, verimliliği düşürmeden sağlık koruması sağlar.

7.7. Ergonomik Risk Değerlendirmesi

İşyerlerinde el aleti kullanımına ilişkin ergonomik riskler, Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (m.6) uyarınca analiz edilmelidir.
Kullanılabilecek başlıca değerlendirme yöntemleri:

• RULA (Rapid Upper Limb Assessment): Üst ekstremite duruş analizinde,
• REBA (Rapid Entire Body Assessment): Tüm vücut pozisyon değerlendirmesinde,
• OWAS (Ovako Working Posture Analysis System): Tekrarlayan işlerde duruş risk analizi.

Bu analizlerin sonuçlarına göre, el aleti seçimi ve iş organizasyonu yeniden düzenlenmelidir.

7.8. Ergonomik Eğitim ve Farkındalık

İşveren, çalışanlara el aletlerinin ergonomik kullanımı konusunda eğitim vermekle yükümlüdür.
Eğitim içeriği:

• Duruş düzeltme teknikleri,
• Kavrama gücü ve denge eğitimi,
• Titreşim farkındalığı,
• Ergonomik donanım tanıtımı.

Eğitimlerin yılda en az bir kez tekrarlanması önerilir (Eğitim Yönetmeliği m.11).

7.9. Kadın ve Genç Çalışanlarda Ergonomik Duyarlılıklar

Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Yönetmeliği ve Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Yönetmeliği gereği, bu gruplar için el aletiyle ağır işlerde çalışma sınırlandırılmalıdır.
Genç veya fiziksel olarak küçük el yapısına sahip çalışanlara, daha hafif ve küçük saplı el aletleri verilmelidir.

7.10. Ergonomik İyileştirme Uygulamaları

İşyerlerinde ergonomik risklerin azaltılması için şu iyileştirme adımları uygulanabilir:

• Titreşimi azaltan eldiven ve sap teknolojilerinin kullanımı,
• Aydınlatmanın artırılması (min. 300 lux önerilir),
• Çalışma tezgâhlarının yüksekliğinin ayarlanabilir hale getirilmesi,
• İş rotasyonu (aynı kas grubunu sürekli çalıştırmamak için görev değişimi),
• Anti-yorgunluk paspasları ve ayarlanabilir oturma sistemleri kullanımı.

Bu iyileştirmeler, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi (ISO 45001) çerçevesinde “sürekli iyileştirme” ilkesiyle uyumludur.

8. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE KİŞİSEL KORUYUCU DONANIMLAR (KKD) VE MARUZİYET YÖNETİMİ

8.1. Genel Esaslar

Kişisel koruyucu donanımlar (KKD), çalışanları el aletleriyle yapılan işlerde ortaya çıkan mekanik, fiziksel, kimyasal, termal ve elektriksel tehlikelere karşı koruyan donanımlardır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 5. maddesi işverenin öncelikle riskleri kaynağında ortadan kaldırmasını, bu mümkün değilse kişisel koruma önlemlerini uygulamasını öngörür.

KKD’lerin kullanımına ilişkin detaylar Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 2 Temmuz 2013, m.5-10) hükümleriyle düzenlenmiştir.

8.2. İşverenin KKD Sorumlulukları

İşverenin temel yükümlülükleri Yönetmelik’in m.8 hükmüne göre aşağıdaki gibidir:

• Uygun KKD’yi ücretsiz olarak sağlamak,
• KKD’nin bakımını, temizliğini ve gerektiğinde yenilenmesini sağlamak,
• Her çalışana kişisel olarak teslim etmek,
• Kullanım konusunda eğitim vermek ve uygulatmak,
• KKD’nin etkinliğini izlemek ve kayıt altına almak.

KKD, kişiye özel olmalı; ortak kullanım durumlarında dezenfeksiyon ve bakım prosedürleri eksiksiz uygulanmalıdır.

8.3. El Aleti Türlerine Göre Temel KKD’ler

1. Kesici ve Delici Aletlerde:
• Kesilmeye dayanıklı eldiven (TS EN 388 standardına uygun),
• Göz koruyucu (TS EN 166 standardı),
• Çelik burunlu iş ayakkabısı (TS EN ISO 20345).
2. Motorlu (Elektrikli) El Aletlerinde:
• Elektrik yalıtımlı eldiven (TS EN 60903),
• Yalıtkan tabanlı ayakkabı,
• Kulak koruyucu (TS EN 352),
• Gözlük veya yüz siperi.
3. Pnömatik ve Basınçlı Aletlerde:
• Kulak tıkacı veya kulaklık,
• Titreşim önleyici eldiven (TS EN ISO 10819),
• Basınçlı hava sızıntısına karşı gözlük.
4. Zımpara, taşlama veya kesme aletlerinde:
• Toz maskesi (TS EN 149 FFP2 veya FFP3),
• Şeffaf yüz siperi,
• Kıvılcım dayanımlı iş önlüğü.
5. Kaynak, lehimleme veya yüksek sıcaklık işlemlerinde:
• Isıya dayanıklı eldiven (TS EN 407),
• Deri önlük,
• Koruyucu gözlük (UV/IR filtreli).

Bu sınıflandırmalar, Yönetmelik Ek-II tablosunda yer alan “risk türüne göre KKD seçimi” ilkelerine dayanır.

8.4. CE İşareti ve Standartlara Uygunluk

Kişisel koruyucu donanımlar, 89/686/EEC direktifine (veya güncel uyumu olan 2016/425 AB Yönetmeliği) uygun olarak üretilmiş olmalı ve CE işareti taşımalıdır.
Bu işaret, ürünün asgari sağlık ve güvenlik gereklerini karşıladığını gösterir.

İşverenin sorumluluğu yalnızca CE işareti görmekle bitmez; aynı zamanda ürünün:

• Uygunluk beyanını,
• Kullanım kılavuzunu,
• TS EN standardı referansını
  incelemesi gerekir (Yönetmelik m.9/2).

8.5. KKD Seçiminde Risk Esası

KKD seçimi, yapılan risk değerlendirmesi sonuçlarına dayanmalıdır.
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.8 hükmü gereği, her el aleti türü için ortaya çıkan riskler belirlenir ve bu risklere karşı uygun koruyucu belirlenir.

Örnek:

• Taşlama makinesi için → Göz koruyucu, eldiven, kulaklık, toz maskesi.
• Akülü matkap için → Eldiven, gözlük, izolasyonlu ayakkabı.
• Pense, çekiç gibi manuel aletler için → Eldiven, ayakkabı.

Ayrıca, riskin şiddeti ve maruziyet süresi arttıkça koruma sınıfı da yükseltilmelidir (örneğin FFP1 yerine FFP3).

8.6. KKD Kullanım Eğitimi

KKD temini yeterli değildir; çalışanların doğru kullanım konusunda uygulamalı eğitim alması gerekir.
Yönetmelik m.10/1-b uyarınca bu eğitimler:

• İşe başlama öncesi,
• Yeni ekipman temininde,
• İş değişikliğinde,
• Ciddi kaza veya olay sonrasında
  yenilenmelidir.

Eğitimde çalışanlara şu konular aktarılır:

• Hangi risklere karşı hangi KKD’nin koruma sağladığı,
• Doğru takma-çıkarma yöntemi,
• Kullanım ömrü ve sınırları,
• Temizlik ve muhafaza esasları,
• Değişim periyotları.

8.7. KKD Bakımı ve Saklanması

Koruyucu donanımların etkinliğini koruyabilmesi için düzenli bakım şarttır.
Yönetmelik’in m.8/2 maddesi gereğince işveren, KKD’lerin uygun koşullarda muhafaza edilmesini sağlamakla yükümlüdür.

Temel bakım kuralları:

• Kullanım sonrası temizlenmeli ve kurutulmalıdır.
• Deformasyon veya yıpranma kontrol edilmelidir.
• Uygun torba veya dolapta saklanmalıdır.
• Kimyasal, güneş ışığı veya aşırı sıcaklıktan korunmalıdır.
• Koruma seviyesi düşen KKD derhal yenisiyle değiştirilmelidir.

8.8. Maruziyet Ölçümü ve İzleme

Bazı el aleti kullanım risklerinde (özellikle titreşim ve gürültü), maruziyet ölçümleri yapılmalıdır.
Titreşim Yönetmeliği (m.7) ve Gürültü Yönetmeliği (m.5) gereğince:

• Ölçümler yetkili laboratuvarlarca yapılmalı,
• Günlük maruziyet düzeyleri (A(8)) belirlenmeli,
• Eylem ve sınır değerler aşıldığında teknik/organizasyonel önlem alınmalıdır.

Bu ölçümler, KKD seçiminin doğruluğunu kontrol etmede kritik öneme sahiptir.

8.9. KKD Uygunsuzluklarının Bildirimi

Çalışan, kendisine verilen KKD’nin bozulduğunu, hasar gördüğünü veya koruma sağlamadığını fark ettiğinde bunu derhal amirine veya İSG birimine bildirmelidir.
6331 sayılı Kanun m.19/1-b gereği, çalışanların güvenli çalışma koşullarına aktif katkı sağlama yükümlülüğü vardır.
İşveren, bildirilen KKD’yi derhal yenisiyle değiştirmelidir.

8.10. KKD Kayıt ve İzleme Sistemi

İşyerinde her KKD için kayıt tutulmalı, bu kayıtlar aşağıdaki bilgileri içermelidir:

• KKD türü ve standardı,
• Verildiği tarih ve kullanıcı adı,
• Bakım/değişim tarihleri,
• Uygunluk testleri sonuçları.

Bu kayıtlar en az 5 yıl süreyle saklanmalıdır (Yönetmelik m.10/2).
Ayrıca, iş güvenliği uzmanı tarafından aylık KKD kullanım denetimi yapılmalı ve uygunsuzluklar “İSG Kurul Toplantı Tutanağı”na işlenmelidir.

9. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE İŞ KAZALARI, OLAY ANALİZİ VE KÖK NEDEN YAKLAŞIMI

9.1. Genel Bakış

El aletleriyle yapılan işlerde meydana gelen kazalar, iş kazalarının en yaygın türlerinden biridir. Özellikle üretim, bakım-onarım, montaj, inşaat ve metal işleri gibi sektörlerde, el aletlerinden kaynaklı yaralanmaların oranı oldukça yüksektir.
Bu kazaların çoğu; uygunsuz ekipman seçimi, dikkatsizlik, eğitim eksikliği veya bakım yetersizliğinden kaynaklanmaktadır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m.14) uyarınca işveren, meydana gelen her iş kazasını kayıt altına almak, incelemek ve kök neden analizi yaparak önleyici tedbirler almakla yükümlüdür.

9.2. El Aletlerinden Kaynaklanan Tipik İş Kazaları

El aletleriyle ilgili iş kazaları genel olarak aşağıdaki kategorilere ayrılır:

1. Kesilme ve delinme kazaları: Bıçak, keski, matkap ucu, testere vb. aletlerin kontrolsüz hareketi sonucu meydana gelir.
2. Ezilme ve sıkışma kazaları: Çekiç, pense veya mengene kullanımı sırasında elin sıkışması.
3. Elektrik çarpması: İzolasyonu bozuk elektrikli el aletlerinin veya nemli ortamlarda kullanımın sonucu.
4. Yüz veya göz yaralanmaları: Taşlama diski, zımpara taşı gibi parçaların kırılıp fırlaması sonucu.
5. Yanık ve termal yaralanmalar: Kaynak veya ısınmış metal yüzeylerle temas.
6. Titreşim kaynaklı kronik rahatsızlıklar: Uzun süreli maruziyete bağlı damar ve sinir hasarları.
7. Yangın ve patlama kazaları: Kıvılcım oluşturan aletlerin patlayıcı ortamlarda kullanımı.

Bu kazalar, hem anlık yaralanmalar hem de meslek hastalığı türü sonuçlar doğurabilir.

9.3. Yasal Bildirim Yükümlülükleri

Her iş kazası, 6331 sayılı Kanun m.14/2 gereğince en geç üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmelidir.
Ayrıca, ağır yaralanma veya ölümle sonuçlanan kazalar derhal yetkili makamlara (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Cumhuriyet Savcılığı) raporlanmalıdır.

İşverenin sorumlulukları:

• Kaza anında ilk yardım ve acil müdahale organizasyonunu sağlamak,
• Olay yerini güvenlik altına almak,
• Kaza kayıt formu ve görgü tanığı ifadelerini toplamak,
• Olay analizi yapmak,
• Alınan önlemleri “İSG Kurulu”nda değerlendirmek.

9.4. Olay Analizi Yöntemleri

Olay analizi, kazanın yüzeyde görünen nedenlerinin ötesine geçerek kök nedenlerini belirleme sürecidir.
Bu analiz, sadece “ne oldu?” sorusunu değil, “neden oldu?” ve “tekrar etmemesi için ne yapılmalı?” sorularını da yanıtlar.

En yaygın kullanılan yöntemler:

a) 5N1K Analizi:

• Ne oldu? (olay tanımı)
• Nerede oldu? (konum)
• Ne zaman oldu? (zaman)
• Nasıl oldu? (olay süreci)
• Neden oldu? (nedenler)
• Kim etkilendi? (çalışan veya ekip).

Bu yöntem, ilk inceleme aşamasında hızlı bilgi toplama sağlar.

b) Ishikawa (Balık Kılçığı) Diyagramı:
Kazanın nedenlerini “İnsan, Makine, Malzeme, Metot, Ortam ve Yönetim” kategorilerinde sistematik olarak inceler.
Örneğin, bir taşlama diskinin patlaması olayı:

• Makine: Disk uygunsuz.
• İnsan: Eğitim eksikliği.
• Metot: Hız sınırı aşılmış.
• Ortam: Koruyucu kapak çıkarılmış.
• Yönetim: Denetim yetersiz.

c) Olay Ağacı Analizi (Event Tree Analysis):
Olayın başlangıcından sonuçlarına kadar olası senaryolar zincirini oluşturur. Bu yöntem özellikle tekrarlama olasılığı yüksek kazalarda kullanılır.

9.5. Kök Neden Analizi (Root Cause Analysis – RCA)

Kök neden analizi, yüzeysel nedenleri değil, kazaya yol açan temel sistemsel eksiklikleri belirler.
Kök nedenler üç düzeyde sınıflandırılır:

1. Doğrudan neden: Çalışanın davranışı veya ekipmanın arızası (örneğin, koruyucu gözlük takmamak).
2. Dolaylı neden: Yetersiz eğitim, uygun olmayan talimat veya ekipman seçimi.
3. Temel neden: Yönetim sistemi, organizasyonel denetim eksikliği veya kültürel yetersizlik.

Bu sınıflandırma, OHSAS 18001 ve ISO 45001 yönetim sistemlerinin de temelini oluşturur.

9.6. Tipik Vaka Analizi (Uygulamalı Örnek)

Olay:
Bir çalışan taşlama makinesiyle metal kesimi yaparken disk patlamış ve gözüne parça sıçramıştır.

İnceleme:

• Diskin maksimum devir sayısı: 6.000 rpm
• Taşlama makinesinin devir sayısı: 10.000 rpm
• Koruyucu kapak: sökülmüş
• Gözlük: takılmamış
• Aletin üretim tarihi: 5 yıl önce

Kök Neden:

1. Uygun olmayan ekipman seçimi,
2. Koruyucu donanım kullanım eksikliği,
3. İşverenin denetim eksikliği,
4. Eğitim yetersizliği.

Alınan Önlem:

• Tüm disklerde etiket kontrolü zorunlu hale getirilmiş,
• KKD kullanımı denetim listesine eklenmiş,
• Eğitim yenilenmiş.

Bu analiz türü, 6331 sayılı Kanun m.4 ve m.10 hükümlerine dayanarak yapılan risk değerlendirmesinin bir uzantısıdır.

9.7. Kaza Kayıtları ve Takip Sistemi

İş Ekipmanları Yönetmeliği (m.7/4) gereği, el aletleriyle meydana gelen her kaza veya arıza kayıt altına alınmalı ve tekrar eden olaylar için analiz yapılmalıdır.

Kayıt sistemi aşağıdaki bilgileri içermelidir:

• Olay tarihi, saati, yeri,
• Olayın türü,
• Yaralanma düzeyi,
• Kullanılan aletin tipi ve seri numarası,
• Kök nedenler ve alınan önlemler.

Bu kayıtlar, İSG Kurul toplantılarında değerlendirilir ve yıllık “İş Kazası Raporu”na dahil edilir.

9.8. Kaza Önleme Politikaları

El aletlerinden kaynaklı kazaları önlemek için uygulanması gereken temel politikalar:

• Eğitim ve farkındalık programlarının sürekliliği,
• Periyodik bakım ve kontrol sisteminin disiplinli yürütülmesi,
• KKD kullanımının denetlenmesi,
• İş talimatlarının sade, görsel ve anlaşılır şekilde hazırlanması,
• İSG Kurulu tarafından aylık saha denetimlerinin yapılması,
• Yönetim tarafından davranış temelli güvenlik kültürünün desteklenmesi.

Bu politikalar, ISO 45001 madde 10 (Sürekli İyileştirme) ilkesiyle doğrudan uyumludur.

9.9. Olaylardan Öğrenme ve Geri Bildirim

Her olay, iş güvenliği açısından bir öğrenme fırsatıdır.
6331 sayılı Kanun m.4/1-d uyarınca, işveren “tehlikelerin tekrarlanmaması için gerekli önlemleri almak”la yükümlüdür.
Bu kapsamda:

• Kaza sonrası yapılan analizler çalışanlarla paylaşılmalı,
• Düzeltici faaliyetler sonuçlandırılmalı,
• Benzer işlerde önleyici planlar hazırlanmalıdır.

9.10. Kaza Analizlerinin Kurumsal Yönetime Entegrasyonu

Elde edilen kaza verileri yalnızca sahada değil, yönetim karar süreçlerinde de kullanılmalıdır.
Kök neden verileri;

• Risk değerlendirmesi revizyonlarına,
• Satın alma kriterlerine,
• Eğitim planlarına,
• Bakım takvimine entegre edilmelidir.

Bu bütünsel yaklaşım, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri (ISO 45001 m.9) tarafından öngörülen performans izleme kültürünün gereğidir.

10. BÖLÜM: EL ALETLERİNDE ACİL DURUM, İLKYARDIM VE OLAY SONRASI MÜDAHALE PROSEDÜRLERİ

10.1. Genel İlkeler

El aletleriyle yapılan çalışmalarda acil durumlar genellikle fiziksel yaralanmalar, elektrik çarpması, yanıklar, patlama ve yangın olaylarıyla ilişkilidir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 11. maddesi işverenin, işyerinde meydana gelebilecek acil durumları önceden değerlendirmesini, bu durumlara karşı gerekli önleyici ve müdahale planlarını hazırlamasını zorunlu kılar.

Bu kapsamda, her işyerinde “Acil Durum Planı”, “İlkyardım Organizasyonu” ve “Tahliye Prosedürü” oluşturulmalı; çalışanlara bu konularda düzenli eğitim verilmelidir.

10.2. İlgili Mevzuat

El aletlerine bağlı acil durumlarda uygulanacak esaslar, aşağıdaki mevzuat hükümlerine dayanır:

• İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (RG: 18/06/2013),
• İlkyardım Yönetmeliği (RG: 29/07/2015),
• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği,
• Yangından Korunma Yönetmeliği,
• Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği (koruma sonrası müdahale tedbirleri).

Bu yönetmelikler, hem acil duruma hazırlık aşamasını hem de olay sonrası yapılacak müdahaleleri tanımlar.

10.3. El Aletleriyle İlgili Olası Acil Durum Senaryoları

El aletleri kaynaklı acil durumlar genel olarak şu başlıklar altında toplanabilir:

1. Kesilme ve delici yaralanmalar,
2. Ezilme veya sıkışma,
3. Elektrik çarpması,
4. Yangın veya patlama,
5. Kimyasal temas (yağ, solvent, boya vb.),
6. Göz veya yüz yaralanmaları,
7. Titreşim kaynaklı dolaşım şoku (nadir durumlarda).

Her senaryo için önceden belirlenmiş bir müdahale zinciri bulunmalı ve bu zincir çalışanlar tarafından bilinmelidir.

10.4. Acil Durum Planının İçeriği

Acil Durum Yönetmeliği (m.8) uyarınca her işyeri, el aleti kullanım alanlarını da kapsayacak şekilde acil durum planı hazırlamalıdır.
Plan aşağıdaki unsurları içermelidir:

• Olası acil durumların tanımlanması,
• Risk değerlendirmesine göre öncelik sıralaması,
• Acil durum ekiplerinin (arama, kurtarma, ilkyardım, yangın) listesi,
• Tahliye güzergâhları ve toplanma alanları,
• Acil durum ekipmanlarının yerleri (yangın söndürücüler, ilkyardım çantası),
• Haberleşme ve bildirim zinciri,
• Olay sonrası raporlama yöntemi.

İşveren, bu planı yılda en az bir kez gözden geçirmek ve tatbikatla test etmek zorundadır (m.11).

10.5. İlkyardım Organizasyonu

İlkyardım Yönetmeliği (m.19) gereğince, işyerinde belirli sayıda çalışan “sertifikalı ilkyardımcı” olarak görevlendirilmelidir:

• Az tehlikeli işyerlerinde: her 20 çalışana 1 ilkyardımcı,
• Tehlikeli işyerlerinde: her 15 çalışana 1 ilkyardımcı,
• Çok tehlikeli işyerlerinde: her 10 çalışana 1 ilkyardımcı.

El aleti kazalarında ilkyardımın amacı, yaralıya profesyonel yardım gelene kadar hayatı korumak ve durumun kötüleşmesini önlemektir.

10.6. El Aleti Kazalarında İlkyardım Uygulamaları

a) Kesilme veya Delinme Yaralanmalarında:

• Kanama varsa basınç uygulanır,
• Derin kesiklerde steril bezle kapatılır,
• Yara üzerine kimyasal madde (tentürdiyot, alkol vb.) sürülmez,
• Yaralı bölge kalp seviyesinin üzerinde tutulur,
• Gerekirse kan kaybı şüphesiyle acil servise yönlendirilir.

b) Ezilme veya Sıkışma Durumlarında:

• Alet veya yük, güvenli biçimde kaldırıldıktan sonra yaralı bölge sabitlenir,
• Şişlik varsa soğuk kompres uygulanır,
• Kırık şüphesi varsa bölge sabitlenmeli, yaralı hareket ettirilmemelidir.

c) Elektrik Çarpması Durumunda:

• Öncelikle elektrik akımı kesilmeden kişiye dokunulmaz,
• Akım kesildikten sonra yaralı güvenli alana taşınır,
• Solunum ve nabız kontrol edilir,
• Bilinç kapalıysa suni solunum ve kalp masajı uygulanır,
• Derhal 112 aranır.
  (Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği m.10 gereği, elektrik çarpması riskine karşı sistemde kaçak akım rölesi bulunmalıdır.)

d) Yanıklar ve Kıvılcım Temasları:

• Yanan bölgeye 15–20 dakika soğuk su tutulur,
• Yanık üzerine merhem veya yağ sürülmez,
• Elbise yapışmışsa çıkarılmaz,
• Steril bezle kapatılıp sağlık birimine yönlendirilir.

e) Göz veya Yüz Yaralanmaları:

• Göze metal veya talaş kaçtıysa ovalanmadan yıkanır,
• Göze batmış cisim çıkarılmaz,
• İki göz de kapatılarak (hareket engellenmesi için) tıbbi yardım çağrılır.

10.7. Yangın ve Patlama Durumunda Müdahale

El aletlerinden kaynaklanan yangınların temel nedeni kıvılcım, kısa devre veya kimyasal buhardır.
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (m.129 ve m.130) uyarınca:

• Elektrikli el aletleri için CO₂ veya kuru kimyevi tozlu (ABC tipi) yangın söndürücüler kullanılmalıdır.
• Yanıcı malzeme bulunan alanlarda kıvılcım çıkaran aletler kullanılmamalıdır.
• Yangın sırasında elektrik akımı derhal kesilmelidir.
• Tahliye yönlendirmesi için acil çıkış levhaları görünür olmalıdır.

Acil durum ekibi, yangın sonrası alanı güvenli hale getirdikten sonra “yangın raporu” düzenler.

10.8. Olay Sonrası Bildirim ve Raporlama

Olay sonrası yapılacak bildirimler İşyerlerinde Acil Durumlar Yönetmeliği (m.12) uyarınca aşağıdaki sırayla gerçekleştirilmelidir:

1. İşyeri amirine veya İSG uzmanına bilgi verilir.
2. 112 Acil Çağrı Merkezi’ne haber verilir.
3. İş kazası formu doldurulur.
4. SGK’ya ve Bakanlığa resmi bildirim yapılır.
5. Olay analizi ekibi tarafından kök neden incelemesi başlatılır.

Raporlar; “olay tanımı, neden analizi, alınan önlemler ve iyileştirme planı” bölümlerini içermelidir.

10.9. Psikolojik Destek ve Olay Sonrası İzleme

Ciddi yaralanma veya ölümle sonuçlanan kazalarda, sadece fiziksel değil psikolojik destek de sağlanmalıdır.
İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görevleri Yönetmeliği (m.9/1-f) işyeri hekiminin, kazaya uğrayan çalışanların psikososyal durumunu izlemesini zorunlu kılar.
İşveren;

• Olay sonrası travma desteği,
• Yeniden işe uyum programı,
• Ekip içi iletişim toplantıları düzenlemelidir.

10.10. Tatbikat, Eğitim ve Sürekli İyileştirme

Acil durum planlarının etkili olabilmesi için düzenli olarak test edilmesi gerekir.
Acil Durum Yönetmeliği (m.11/3) uyarınca:

• Yılda en az bir kez acil durum tatbikatı yapılmalı,
• Tatbikat sonuçları yazılı olarak değerlendirilip plana entegre edilmelidir.

Tatbikatlarda el aletleriyle oluşabilecek kazalar da senaryo olarak kullanılmalıdır (örneğin elektrik çarpması veya göz yaralanması tatbikatı).
Bu uygulama, çalışanlarda refleks düzeyinde farkındalık sağlar ve kriz yönetimi kapasitesini güçlendirir.